Utwory pracownicze: Kto jest ich właścicielem i czy pracownik ma prawo do dodatkowego wynagrodzenia?

Utwory pracownicze: Kto jest ich właścicielem i czy pracownik ma prawo do dodatkowego wynagrodzenia?

Jeżeli ustawa lub umowa o pracę nie stanowią inaczej, pracodawca, którego pracownik stworzył utwór w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy, nabywa z chwilą przyjęcia utworu autorskie prawa majątkowe w granicach wynikających z celu umowy o pracę i zgodnego zamiaru stron.

Choć prawo autorskie przewiduje, że pracownik nie otrzymuje odrębnego wynagrodzenia za przeniesienie praw majątkowych, to umowy o pracę dają możliwość ustalenia dodatkowych premii czy dodatków.

Czy pracodawca automatycznie staje się właścicielem utworu pracowniczego?

Odpowiedź brzmi: nie w pełni automatycznie i nie w pełnym zakresie. Aby pracodawca nabył prawa majątkowe do utworu pracowniczego, muszą zostać spełnione łącznie następujące warunki:

1. Musi istnieć stosunek pracy – przepis dotyczy wyłącznie umów o pracę, nie obejmuje umów cywilnoprawnych (umowy o dzieło, zlecenia) ani współpracy B2B.

2. Pracownik musi mieć wynikający ze stosunku pracy obowiązek wykonywania pracy twórczej – w umowie o pracę powinien być jasno określony obowiązek działalności kreacyjnej.

3. Utwór musi być wynikiem wykonywania obowiązków pracowniczych – nie każdy utwór stworzony przez pracownika jest utworem pracowniczym, a jedynie ten, który powstał w ramach realizacji obowiązków wynikających z umowy o pracę. Nawet jeśli pracownik stworzył coś w godzinach pracy, ale poza zakresem swoich obowiązków, pracodawca nie nabywa praw automatycznie.

4. Utwór musi zostać przyjęty przez pracodawcę – do przyjęcia może dojść poprzez złożenie przez pracodawcę oświadczenia akceptującego utwór lub poprzez brak zastrzeżeń w ustawowym terminie.

Ponadto, transfer praw majątkowych następuje dopiero z chwilą przyjęcia utworu przez pracodawcę, a nie automatycznie w momencie stworzenia utworu.

Kluczowym przepisem regulującym prawa do utworu pracowniczego jest art. 12 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

Art.  12.  [Utwory pracownicze]

1. Jeżeli ustawa lub umowa o pracę nie stanowią inaczej, pracodawca, którego pracownik stworzył utwór w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy, nabywa z chwilą przyjęcia utworu autorskie prawa majątkowe w granicach wynikających z celu umowy o pracę i zgodnego zamiaru stron.

2. Jeżeli pracodawca, w okresie dwóch lat od daty przyjęcia utworu, nie przystąpi do rozpowszechniania utworu przeznaczonego w umowie o pracę do rozpowszechnienia, twórca może wyznaczyć pracodawcy na piśmie odpowiedni termin na rozpowszechnienie utworu z tym skutkiem, że po jego bezskutecznym upływie prawa uzyskane przez pracodawcę wraz z własnością przedmiotu, na którym utwór utrwalono, powracają do twórcy, chyba że umowa stanowi inaczej. Strony mogą określić inny termin na przystąpienie do rozpowszechniania utworu.

3. Jeżeli umowa o pracę nie stanowi inaczej, z chwilą przyjęcia utworu pracodawca nabywa własność przedmiotu, na którym utwór utrwalono.

Utwór musi być wynikiem wykonywania obowiązków pracowniczych

Przykłady sytuacji w których pracodawca nie nabędzie autorskich praw majątkowych.

1. Specjalista IT ma w umowie obowiązek zarządzania bazą danych. W wolnym czasie zaprojektował logo firmowe. Ponieważ twórczość graficzna nie należy do jego obowiązków, prawa do logo pozostają przy pracowniku, chyba że strony zawrą dodatkową umowę.

2. Nauczyciel akademicki napisał książkę z zakresu swojej dyscypliny naukowej. Jeśli umowa o pracę nie zobowiązuje go do tworzenia publikacji książkowych, a jedynie do prowadzenia zajęć, pracodawca (uczelnia) nie ma praw do podręcznika.

3. Przedstawiciel handlowy robił zdjęcia produktów na potrzeby prywatnego portfolio. Nawet jeśli użył firmowego sprzętu, pracodawca nie może wykorzystać tych zdjęć w katalogu, jeśli fotografowanie nie było częścią obowiązków pracownika.

4. Inżynier opracował w domu autorski system optymalizacji procesów produkcyjnych. Choć mógłby być użyteczny dla firmy, pracodawca nie ma praw do kodu, jeśli tworzenie oprogramowania nie wynikało z umowy.

5. Specjalista ds. marketingu pisał prywatnego bloga o podróżach na służbowym laptopie. Teksty nie stanowią utworu pracowniczego, bo nie służyły realizacji celów firmy.

Zakres nabywanych praw

Pracodawca nabywa jedynie autorskie prawa majątkowe, i to wyłącznie “w granicach wynikających z celu umowy o pracę i zgodnego zamiaru stron”. Oznacza to, że zakres nabytych praw jest ograniczony do pierwotnego przeznaczenia utworu określonego w umowie o pracę lub wynikającego z uzgodnień między stronami.

Przykłady:

• Gdy pracownik stworzył projekt logo dedykowany do użytku wewnętrznego (np. na dokumentach firmowych), pracodawca może nie mieć pełnych praw do wykorzystania tego logo na materiałach promocyjnych, takich jak reklamy outdoorowe czy kampanie telewizyjne.

• Jeśli programista opracował aplikację do zarządzania magazynem na zlecenie pracodawcy, firma nie może automatycznie udostępnić tego kodu jako open sourcelub sprzedawać go innym przedsiębiorstwom, jeśli umowa nie przewiduje przeniesienia praw na takich polach eksploatacji.

• Gdy grafik przygotował ulotkę promującą lokalną akcję charytatywną firmy, pracodawca nie ma prawa użyć tego projektu do kampanii billboardowej w innych krajach bez dodatkowej zgody lub odpowiedniego zapisu w kontrakcie.

• Jeśli copywriter stworzył posty na firmowego Facebooka, pracodawca nie może ich opublikować w książce lub e-booku bez wyraźnej klauzuli w umowie dotyczącej eksploatacji w formie drukowanej.

• Jeśli pracownik działu HR nagrał wideo instruktażowe dla nowych pracowników, pracodawca nie może go wykorzystać w płatnym kursie online bez potwierdzenia w umowie praw do komercyjnej eksploatacji.

Prawa zachowywane przez pracownika

Pracownik, mimo przeniesienia praw majątkowych, zachowuje autorskie prawa osobiste. Są to prawa niezbywalne, których pracownik nie może się zrzec i nigdy nie wygasają. W ramach praw osobistych pracownik zachowuje m.in.:

• Prawo do autorstwa utworu (prawo do bycia uznanym za twórcę)

• Prawo do oznaczenia utworu swoim nazwiskiem

• Prawo do nienaruszalności treści i formy utworu

• Prawo do decydowania o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności.

Prawa osobiste chronią intelektualny związek twórcy z utworem i nie przechodzą na pracodawcę, niezależnie od postanowień umownych.