Prawa zależne w prawie autorskim – przewodnik dla twórców.

Czym jest utwór zależny według prawa autorskiego?

Utwór zależny to opracowanie cudzego dzieła, w szczególności poprzez tłumaczenie, przeróbkę, adaptację.  Art. 2 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych definiuje go następująco:

Opracowanie cudzego utworu, w szczególności tłumaczenie, przeróbka, adaptacja, jest przedmiotem prawa autorskiego bez uszczerbku dla prawa do utworu pierwotnego.

Co to oznacza w praktyce? Jeśli przerabiasz, tłumaczysz lub adaptujesz cudzy utwór, tworząc dzieło o charakterze twórczym i indywidualnym, powstaje nowy utwór – zależny. Ważne jest, że samo powstanie takiego utworu nie narusza praw autora dzieła oryginalnego.

Przykłady utworów zależnych z życia codziennego:

• Polskie tłumaczenie książki “Gra o tron” George’a R.R. Martina

• Film “Wiedźmin” oparty na prozie Andrzeja Sapkowskiego

• Cover piosenki “Hallelujah” Leonarda Cohena wykonany przez Jeffa Buckleya

• Adaptacja teatralna “Mistrza i Małgorzaty” Bułhakowa

• Remix utworu muzycznego dodający nowe elementy do oryginalnej kompozycji

Uwaga: Nawet jeśli nabyłeś całość majątkowych praw autorskich do jakiegoś utworu (np. kupiłeś od kogoś prawa do jego muzyki czy grafiki), to nie oznacza automatycznie zgody na dowolne przeróbki. Polskie prawo stanowi, że autor zachowuje wyłączne prawo do zezwalania na opracowania, chyba że wyraźnie zrzekł się go w umowie.

Art.  46.  [Prawo zezwalania na wykonywanie zależnego prawa autorskiego]

Jeżeli umowa nie stanowi inaczej, twórca zachowuje wyłączne prawo zezwalania na wykonywanie zależnego prawa autorskiego, mimo że w umowie postanowiono o przeniesieniu całości autorskich praw majątkowych.

Kiedy potrzebujesz zgody twórcy dzieła pierwotnego?

Kluczowy dla zrozumienia praw zależnych jest art. 2 ust. 2 ustawy, który stanowi:

Rozporządzanie i korzystanie z opracowania zależy od zezwolenia twórcy utworu pierwotnego (prawo zależne), chyba że autorskie prawa majątkowe do utworu pierwotnego wygasły.

Samo stworzenie opracowania (na własny użytek) nie wymaga zgody, natomiast rozpowszechnianie, publikowanie czy czerpanie korzyści finansowych z utworu zależnego już takiej zgody wymaga.

Praktyczny przykład:

Możesz przetłumaczyć sobie amerykańską powieść na język polski dla własnej przyjemności bez pytania kogokolwiek o zgodę. Jednak gdy zechcesz to tłumaczenie opublikować w Internecie, sprzedawać lub w inny sposób rozpowszechniać, musisz uzyskać zezwolenie autora oryginału lub podmiotu posiadającego prawa do tego utworu.

Kiedy zgoda nie jest potrzebna?

Zgoda nie jest wymagana w dwóch podstawowych przypadkach:

1. Gdy tworzysz utwór inspirowany, a nie zależny (o różnicy piszemy dalej)

2. Gdy autorskie prawa majątkowe do utworu pierwotnego wygasły (zwykle 70 lat po śmierci autora)

Literatura i tłumaczenia

Tłumaczenia to klasyczny przykład utworów zależnych. Choć tłumacz wnosi własny wkład twórczy (dobór słów, interpretacja kulturowa), to musi uzyskać zgodę na rozpowszechnianie swojego tłumaczenia.

Przypadek praktyczny: Bloger chce przetłumaczyć i opublikować na swoim blogu artykuł z zagranicznego czasopisma. Powinien:

• Uzyskać zgodę wydawcy lub autora oryginału

• Wynegocjować warunki finansowe (jeśli takie są)

• Prawidłowo oznaczyć tłumaczenie, podając źródło i autora oryginału

Muzyka: covery, remiksy i samplowanie

W świecie muzyki utwory zależne są powszechne, ale obowiązują w nim specyficzne zasady.

Cover utworu muzycznego: Nagranie i opublikowanie covera cudzej piosenki wymaga:

• Uzyskania zgody posiadacza praw (często wydawnictwa muzycznego)

• Uiszczenia odpowiednich opłat licencyjnych

• Prawidłowego oznaczenia autorstwa oryginału

Remix: Jest to twórcze przekształcenie oryginalnego utworu muzycznego poprzez dodanie nowych elementów, zmianę tempa, rytmu czy aranżacji. Remiks stanowi utwór zależny i wymaga zgody autora oryginału.

Adaptacje filmowe i teatralne

Ekranizacje książek i sceniczne adaptacje to jedne z najbardziej złożonych przykładów utworów zależnych.

Przykład praktyczny: Studio filmowe chce stworzyć ekranizację powieści:

• Musi nabyć prawa do adaptacji (tzw. “prawa do ekranizacji”)

• Umowa powinna określać zakres ingerencji w treść utworu pierwotnego

• Konieczne jest ustalenie sposobu wynagrodzenia autora oryginału (często ryczałt plus procent od zysków)

Grafika, sztuka i memy internetowe

Twórcy wizualni również muszą być świadomi praw zależnych.

Przypadek praktyczny: Grafik tworzy cyfrowy kolaż wykorzystujący fragmenty znanych dzieł sztuki:

• Jeśli wykorzystuje dzieła, do których prawa wygasły (np. obrazy Vincenta van Gogha) – nie potrzebuje zgody;

• Jeśli wykorzystuje współczesne dzieła – wymaga zgody ich twórców;

• Samo przetworzenie musi mieć charakter twórczy.

Utwór zależny a utwór inspirowany – kluczowa różnica

Bardzo istotne jest rozróżnienie między utworem zależnym a inspirowanym.

Art. 2 ust. 4 ustawy wyraźnie stwierdza: Za opracowanie nie uważa się utworu, który powstał w wyniku inspiracji cudzym utworem.

Utwór inspirowany, w przeciwieństwie do zależnego, nie wymaga zgody autora dzieła inspirującego, ponieważ stanowi całkowicie samodzielne i niezależne dzieło.

Jak rozpoznać różnicę?

• Utwór zależny przejmuje konkretne, chronione elementy oryginału (postacie, fabułę, melodię) i je przetwarza;

• Utwór inspirowany czerpie jedynie ogólne motywy, pomysły czy koncepcje, które same w sobie nie podlegają ochronie

Przykłady:

• Utwór zależny: Film “Wiedźmin” wykorzystujący postacie i świat stworzony przez Sapkowskiego

• Utwór inspirowany: Książka fantasy opisująca nowy świat z własnymi bohaterami, ale inspirowana klimatem prozy Sapkowskiego

Formalne wymogi praw zależnych

Oznaczanie autorstwa pierwotnego.

Zgodnie z art. 2 ust. 5 ustawy: Na egzemplarzach opracowania należy wymienić twórcę i tytuł utworu pierwotnego.

To nie jest jedynie formalność, ale istotny wymóg prawny. Niezależnie od uzyskanej zgody, należy zawsze informować o autorstwie oryginału. Przykładowe oznaczenia:

• Na książce: “Przekład z języka angielskiego. Tytuł oryginału: [tytuł], autor: [imię i nazwisko]”

• Przy coverze: “Muzyka i słowa: [twórca oryginału], cover w wykonaniu [wykonawca coveru]”

• W filmie: “Na podstawie powieści [tytuł] autorstwa [imię i nazwisko]”

Kiedy nie potrzebujesz zgody?

Istnieją pewne sytuacje, gdy zgoda oryginalnego twórcy nie jest wymagana:

• Domena publiczna (wygaśnięcie praw) – jeśli utwór pierwotny jest już w domenie publicznej, można go swobodnie opracowywać i rozpowszechniać bez pytania o zgodę. Dzieje się tak najczęściej po 70 latach od śmierci autora (gdy wygasną jego majątkowe prawa autorskie)  Na przykład możemy dowolnie przerabiać dzieła Chopina czy Szekspira, bo ich twórcy dawno nie żyją, a utwory są w domenie publicznej. Uwaga: nawet wówczas należy oznaczyć autorstwo oryginału przy publikacji.

• Licencje zezwalające na opracowania – jeśli autor sam udostępnia swój utwór na licencji pozwalającej na modyfikacje (np. niektóre licencje Creative Commons jak CC-BY czy CC-BY-SA), to w ramach takiej licencji inni mogą tworzyć opracowania bez dodatkowej zgody. Trzeba jednak spełnić warunki licencji (np. oznaczyć autora, udostępnić na tej samej licencji itp.). Jeśli licencja zawiera klauzulę ND (NoDerivatives – bez utworów zależnych), wówczas przeróbki są zabronione.

• Wykonanie utworu bez zmian – samo wykonanie cudzego utworu (np. zagranie coveru na koncercie, odśpiewanie piosenki) nie jest opracowaniem, więc nie wymaga zgody autora. Oczywiście należy uregulować kwestie wynagrodzeń przez ZAiKS lub inny podmiot za publiczne wykonanie, ale nie prosimy autora o zgodę na sam fakt wykonania utworu w niezmienionej formie

Cofnięcie zezwolenia

Twórca utworu pierwotnego może cofnąć zezwolenie, jeżeli w ciągu pięciu lat od jego udzielenia opracowanie nie zostało rozpowszechnione. Wypłacone twórcy wynagrodzenie nie podlega zwrotowi.

Oznacza to, że jeśli uzyskałeś prawa do stworzenia adaptacji, ale przez 5 lat nie zrealizowałeś projektu, autor oryginału może cofnąć swoją zgodę. Co ważne, nie musi zwracać otrzymanego wynagrodzenia.

Praktyczne wskazówki dla twórców utworów zależnych

Jeśli planujesz stworzyć i opublikować utwór zależny, zapamiętaj kilka praktycznych rad:

1. Sprawdź status prawny utworu pierwotnego – upewnij się, czy prawa autorskie wciąż obowiązują i kto jest ich właścicielem

2. Uzyskaj pisemną zgodę – zawsze staraj się o pisemne potwierdzenie zgody na korzystanie z utworu zależnego

3. Precyzyjnie określ zakres wykorzystania – umowa powinna jasno określać, do czego jesteś uprawniony (np. publikacja online, wydanie książkowe, liczba egzemplarzy)

4. Pamiętaj o prawidłowym oznaczeniu autorstwa – to obowiązek wynikający wprost z ustawy