Użycie kajdanek przez policję jest legalne wyłącznie w przypadkach wymienionych w ustawie o środkach przymusu bezpośredniego i broni palnej. Nawet wtedy skucie musi być w danej chwili niezbędne i proporcjonalne do zagrożenia (art. 6 ust. 1 ustawy o środkach przymusu). Policjant nie ma obowiązku skuwania każdego zatrzymanego, a za bierny opór kajdanek zakładać nie wolno. Nadużycie można zaskarżyć, a za bezprawne skucie Skarb Państwa może zapłacić zadośćuczynienie.
W pigułce
- Kajdanki to środek przymusu bezpośredniego. Policjant może ich użyć tylko w przypadkach wymienionych w ustawie, a nie dlatego, że tak się przyjęło.
- Nie ma obowiązku skuwania każdego zatrzymanego. Ustawa daje uprawnienie, a decyzję policjant podejmuje samodzielnie i musi ją umieć uzasadnić.
- Nawet przy podstawie liczy się konieczność. Środek ma być niezbędny, proporcjonalny do zagrożenia i możliwie najmniej dolegliwy.
- Za bierny opór kajdanek zakładać nie wolno. Można wtedy użyć siły fizycznej, ale nie kajdanek.
- Zasadą są ręce z tyłu, ale nie zawsze. Przy użyciu prewencyjnym albo gdy ryzyko ucieczki lub oporu jest nieznaczne, kajdanki można założyć z przodu.
- Kajdanki na nogi i zespolone to wyjątek. Ustawa zamyka krąg osób, wobec których wolno ich użyć.
- Nadużycie można zaskarżyć. Zatrzymany składa zażalenie do sądu, a w innych sytuacjach służy zażalenie do prokuratora.
- Za bezprawne skucie można żądać zadośćuczynienia. Odpowiada Skarb Państwa, ale trzeba wykazać bezprawność i krzywdę.
Skąd policja czerpie prawo do użycia kajdanek
Zasady używania kajdanek określa ustawa z dnia 24 maja 2013 r. o środkach przymusu bezpośredniego i broni palnej (dalej: ustawa o środkach przymusu). Ustawa o Policji odsyła do niej wprost: policjanci mogą użyć środków przymusu bezpośredniego w przypadkach, o których mowa w art. 11 tej ustawy, a samo użycie i jego dokumentowanie odbywa się na zasadach w niej określonych (art. 16 ust. 1 i 3 ustawy o Policji).
Kajdanki są jednym ze środków przymusu bezpośredniego. Ustawa wyróżnia kajdanki zakładane na ręce, zakładane na nogi i zespolone (art. 12 ust. 1 pkt 2 ustawy o środkach przymusu). Służą do częściowego unieruchomienia kończyn (art. 15 ust. 3 ustawy o środkach przymusu). Nie są więc karą ani sposobem na okazanie przewagi. Mają zapobiec konkretnemu zagrożeniu.
Kiedy użycie kajdanek jest dozwolone
Kajdanek można użyć w przypadkach, o których mowa w art. 11 pkt 1–11, 13 i 14 (art. 15 ust. 1 ustawy o środkach przymusu). W praktyce chodzi o sytuacje, w których trzeba:
- wyegzekwować wymagane prawem zachowanie zgodnie z poleceniem policjanta, na przykład gdy ktoś agresywnie odmawia opuszczenia miejsca zdarzenia,
- odeprzeć zamach albo mu zapobiec, czyli przerwać atak na życie, zdrowie lub wolność policjanta albo innej osoby lub powstrzymać kogoś, kto się do takiego ataku szykuje,
- przeciwdziałać naruszeniu porządku publicznego albo niszczeniu mienia, na przykład gdy ktoś demoluje przystanek lub wybija szyby w samochodach,
- chronić obiekty i obszary strzeżone oraz granicę państwa,
- zapewnić bezpieczeństwo konwoju lub doprowadzenia,
- ująć albo zatrzymać osobę, udaremnić jej ucieczkę lub ją ścigać,
- pokonać czynny opór, czyli przemoc skierowaną przeciwko policjantowi,
- zapobiec autoagresji, gdy ktoś próbuje zrobić sobie krzywdę.
Kajdanek można użyć także na polecenie sądu lub prokuratora (art. 15 ust. 2 ustawy o środkach przymusu). Osobną podstawą jest użycie prewencyjne. Kajdanki można założyć, aby zapobiec ucieczce osoby ujętej, doprowadzanej, zatrzymanej lub konwojowanej albo zapobiec jej agresji lub autoagresji (art. 13 ust. 1 ustawy o środkach przymusu).
Czego w tym katalogu nie ma. Nie ma w nim pokonania biernego oporu. Ustawa wymienia je jako odrębny przypadek (art. 11 pkt 12 ustawy o środkach przymusu), ale przepis o kajdankach go pomija. To świadoma decyzja ustawodawcy, o której piszemy niżej.
Sama podstawa nie wystarcza. Liczy się konieczność
Nawet jeśli zachodzi jeden z ustawowych przypadków, policjant nie może sięgnąć po kajdanki automatycznie. Ustawa wymaga, aby środków przymusu używać „w sposób niezbędny do osiągnięcia celów tego użycia lub wykorzystania, proporcjonalnie do stopnia zagrożenia, wybierając środek o możliwie jak najmniejszej dolegliwości” (art. 6 ust. 1 ustawy o środkach przymusu). Z tego przepisu wynikają trzy zasady:
- Niezbędność. Jeżeli wystarczy polecenie albo spokojna rozmowa, kajdanki są zbędne.
- Proporcjonalność. Dolegliwość środka ma odpowiadać zagrożeniu. Nietrzeźwy, ale spokojny mężczyzna to inna sytuacja niż ktoś, kto przed chwilą rzucił się z nożem.
- Najmniejsza dolegliwość. Spośród skutecznych środków wybiera się ten najmniej uciążliwy.
Środków przymusu używa się ponadto w sposób wyrządzający możliwie najmniejszą szkodę, a gdy cel został osiągnięty, trzeba od nich odstąpić (art. 7 ust. 1 i 2 ustawy o środkach przymusu). Kajdanki zapięte zbyt ciasno albo trzymane godzinami na spokojnej osobie naruszają te reguły, nawet jeśli samo ich założenie było uzasadnione.
Czy policjant musi skuć każdego zatrzymanego
Nie. Ustawa mówi, że kajdanek „można użyć”, a nie że trzeba. Decyzję o użyciu środka przymusu policjant „podejmuje samodzielnie” (art. 35 ust. 1 ustawy o środkach przymusu). Samodzielnie nie znaczy jednak dowolnie. To policjant bierze odpowiedzialność za ocenę, że w tej konkretnej sytuacji kajdanki były niezbędne. Stwierdzenie, że „przepisy każą skuć każdego zatrzymanego”, nie znajduje oparcia w ustawie.
Przykład. Kierowca po pozytywnym wyniku badania alkomatem sam prosi o ponowne badanie na komendzie, współpracuje i nie próbuje odejść. Nie ma tu ani oporu, ani realnego ryzyka ucieczki. Założenie mu kajdanek, i to z tyłu, trudno pogodzić z zasadą niezbędności.
Bierny opór a kajdanki
Bierny opór to odmowa wykonania polecenia bez użycia siły. Ktoś siada na jezdni w czasie protestu, trzyma się kurczowo kierownicy albo usztywnia ręce, żeby utrudnić przeszukanie. W takiej sytuacji policjant może użyć siły fizycznej, bo ta przysługuje we wszystkich przypadkach z art. 11 (art. 14 ust. 1 ustawy o środkach przymusu). Może więc podnieść i przenieść protestującego albo odgiąć palce od kierownicy. Kajdanek założyć nie może, bo przepis o kajdankach pomija pokonanie biernego oporu (art. 15 ust. 1 ustawy o środkach przymusu).
Granica przebiega tam, gdzie pojawia się przemoc. Jeżeli kierowca, któremu policjant odgina palce od kierownicy, zaczyna go odpychać, kopać albo próbuje uderzyć, opór staje się czynny. Od tej chwili kajdanki mogą być w pełni uzasadnione.
Wniosek praktyczny. Kto nie zgadza się z interwencją, powinien ograniczyć się do słownego sprzeciwu. Szarpanie się z policjantem zamienia bierny opór w czynny i daje podstawę do użycia kajdanek, a często także do zarzutów karnych.
Ręce z tyłu czy z przodu
Zasadą jest, że „kajdanki zakłada się na ręce trzymane z tyłu” (art. 15 ust. 4 ustawy o środkach przymusu). Ustawa przewiduje jednak wyjątek. „W przypadku prewencyjnego użycia kajdanek lub gdy w ocenie uprawnionego prawdopodobieństwo podjęcia próby ucieczki, stawiania czynnego oporu lub wystąpienia zachowania mogącego zagrażać życiu, zdrowiu lub mieniu jest nieznaczne, kajdanki można założyć na ręce trzymane z przodu” (art. 15 ust. 6 ustawy o środkach przymusu).
Ten wyjątek ma duże znaczenie praktyczne. Skucie z tyłu jest znacznie bardziej uciążliwe, utrudnia utrzymanie równowagi i bywa bolesne przy dłuższym transporcie. Rzecznik Praw Obywatelskich zwracał uwagę, że w praktyce ręce z tyłu skuwa się rutynowo, także osobom doprowadzanym spokojnie, choć przy użyciu prewencyjnym ustawa pozwala na skucie z przodu (wystąpienie RPO z 22 stycznia 2020 r., KMP.570.29.2019). Osoba spokojna i współpracująca może więc poprosić o założenie kajdanek z przodu, a odmowa powinna mieć konkretny powód.
Kajdanki na nogi i kajdanki zespolone
Kajdanki zakładane na nogi i kajdanki zespolone, łączące ręce z nogami, to środki najbardziej dolegliwe. Ustawa pozwala ich użyć „wyłącznie” wobec osób:
- agresywnych,
- zatrzymanych w związku z podejrzeniem popełnienia przestępstwa z użyciem broni palnej, materiałów wybuchowych lub innego niebezpiecznego narzędzia albo przestępstwa o charakterze terrorystycznym, zabójstwa lub udziału w zorganizowanej grupie przestępczej,
- pozbawionych wolności.
Tak stanowi art. 15 ust. 5 ustawy o środkach przymusu. Kajdanek na nogi używa się zawsze równocześnie z kajdankami na ręce (art. 15 ust. 7 ustawy o środkach przymusu). Nawet wobec osoby z tej listy obowiązują jednak zasady niezbędności i proporcjonalności. Sam fakt pozbawienia wolności nie uzasadnia skuwania rąk z nogami przy każdym konwoju. Rzecznik Praw Obywatelskich opisywał przypadki osób, które mimo spokojnego zachowania wielokrotnie konwojowano w kajdankach zespolonych, i ocenił je jako naruszenie tych zasad (RPO, wystąpienie z 24 stycznia 2025 r.).
Obowiązki policjanta po użyciu kajdanek
Jeżeli w wyniku użycia środka przymusu doszło do zranienia albo pojawiły się inne widoczne objawy zagrożenia życia lub zdrowia, policjant zabezpiecza miejsce zdarzenia, ustala świadków i powiadamia przełożonego (art. 37 ust. 1 ustawy o środkach przymusu). Ustawa nakłada też obowiązek udzielenia pierwszej pomocy (art. 36 ustawy o środkach przymusu). Zatrzymanego należy w razie uzasadnionej potrzeby niezwłocznie poddać badaniu lekarskiemu lub udzielić mu pierwszej pomocy medycznej (art. 15 ust. 5 ustawy o Policji), a o prawie dostępu do pierwszej pomocy medycznej trzeba go pouczyć (art. 244 § 2 k.p.k.).
Użycie kajdanek policjant dokumentuje na zasadach określonych w ustawie o środkach przymusu (art. 16 ust. 3 ustawy o Policji). Taka dokumentacja jest później ważnym dowodem: pokazuje, jaki powód policjant wskazał i czy pasuje on do tego, co faktycznie się wydarzyło.
Jak na kajdanki patrzy Europejski Trybunał Praw Człowieka
Skucie samo w sobie nie jest poniżającym traktowaniem. Europejski Trybunał Praw Człowieka przyjmuje, że kajdanki założone w związku z legalnym zatrzymaniem co do zasady nie naruszają zakazu nieludzkiego i poniżającego traktowania, jeżeli nie wiążą się z użyciem siły ani z publicznym wystawieniem na widok w stopniu przekraczającym to, co w danych okolicznościach rozsądnie konieczne1.
Z tego standardu wynikają dwa praktyczne wnioski. Po pierwsze, znaczenie ma nie tylko to, czy kajdanki założono, ale także jak i gdzie. Prowadzenie skutej osoby na oczach sąsiadów, współpracowników czy kamer bez potrzeby zwiększa krzywdę. Po drugie, skucie osoby, której zatrzymanie było niezasadne, ocenia się surowiej niż skucie osoby zatrzymanej zgodnie z prawem.
Co zrobić, gdy kajdanki użyto bezprawnie
Na miejscu interwencji
- Nie stawiać oporu. Nawet przy bezpodstawnej interwencji szarpanie się pogarsza sytuację prawną. Sprzeciw lepiej wyrazić słowami.
- Zapamiętać szczegóły. Godzinę, miejsce, numery radiowozu, nazwiska lub numery służbowe policjantów, osoby obecne na miejscu.
- Zgłosić ból i obrażenia. Poinformować, że kajdanki są za ciasne lub sprawiają ból, i zażądać badania lekarskiego.
- Zadbać o protokół. Zatrzymany ma prawo do odpisu protokołu zatrzymania (art. 244 § 2 k.p.k.). Swoje zastrzeżenia do sposobu zatrzymania warto zgłosić do protokołu.
Zaraz po zwolnieniu
- Zrobić obdukcję i zdjęcia śladów na nadgarstkach. Otarcia i zasinienia szybko znikają.
- Zabezpieczyć nagrania. Monitoring miejski, sklepowy czy osiedlowy bywa kasowany po krótkim czasie. Wniosek o zabezpieczenie nagrań trzeba złożyć od razu.
- Spisać dane świadków i własną relację, póki szczegóły są świeże.
Zażalenie na zatrzymanie do sądu
Osobie zatrzymanej „przysługuje zażalenie do sądu”, w którym może się domagać „zbadania zasadności, legalności oraz prawidłowości jego zatrzymania” (art. 246 § 1 k.p.k.). Sposób użycia kajdanek mieści się w ocenie prawidłowości zatrzymania. Bezpodstawne skucie, skucie z tyłu osoby spokojnej czy zbyt ciasne zapięcie to argumenty, które sąd powinien zbadać. Sąd rozpoznaje zażalenie niezwłocznie (art. 246 § 2 k.p.k.), a gdy stwierdzi nieprawidłowość zatrzymania, zawiadamia o tym prokuratora i przełożonych policjantów (art. 246 § 4 k.p.k.).
Zażalenie wnosi się w terminie 7 dni (art. 460 k.p.k.). Bezpiecznie jest liczyć ten termin od dnia zatrzymania. Postanowienie stwierdzające nieprawidłowość zatrzymania jest najmocniejszym dowodem w późniejszej sprawie o pieniądze.
Gdy nie było zatrzymania
Kajdanki bywają zakładane także przy legitymowaniu albo przy wykonywaniu poleceń policjanta, bez formalnego zatrzymania. Na sposób prowadzenia tych czynności przysługuje zażalenie do właściwego miejscowo prokuratora (art. 15 ust. 7 ustawy o Policji). Niezależnie od tego można złożyć skargę na zachowanie policjanta do jego przełożonego. Skarga uruchamia postępowanie wyjaśniające, ale sama nie daje odszkodowania.
Zawiadomienie o przestępstwie
Rażące nadużycie kajdanek może stanowić przestępstwo przekroczenia uprawnień przez funkcjonariusza publicznego (art. 231 § 1 k.k.). W najpoważniejszych przypadkach, gdy zatrzymany jest dręczony fizycznie lub psychicznie, w grę wchodzi znęcanie się nad osobą prawnie pozbawioną wolności (art. 247 § 1 k.k.).
Odszkodowanie i zadośćuczynienie
Droga do pieniędzy zależy od tego, co było bezprawne: samo zatrzymanie czy tylko sposób użycia kajdanek.
- Niesłuszne zatrzymanie. W wypadku niewątpliwie niesłusznego zatrzymania Skarb Państwa płaci odszkodowanie i zadośćuczynienie (art. 552 § 4 k.p.k.). Wniosek składa się w sądzie okręgowym właściwym dla miejsca zwolnienia (art. 554 § 1 k.p.k.) w terminie roku od dnia zwolnienia (art. 555 k.p.k.). Bezpodstawne skucie zwiększa krzywdę i powinno być uwzględnione przy ustalaniu kwoty.
- Zatrzymanie słuszne, ale kajdanki bezprawne. Wtedy właściwy jest proces cywilny przeciwko Skarbowi Państwa. Skarb Państwa odpowiada za szkodę wyrządzoną przez niezgodne z prawem działanie przy wykonywaniu władzy publicznej (art. 417 § 1 k.c.). Za naruszenie dóbr osobistych, takich jak godność, wolność czy nietykalność cielesna, sąd może przyznać zadośćuczynienie (art. 448 k.c. w zw. z art. 24 § 1 k.c.). Jeżeli doszło do obrażeń, można żądać także zwrotu kosztów leczenia i zadośćuczynienia za krzywdę związaną z uszkodzeniem ciała (art. 444 § 1 k.c., art. 445 § 1 k.c.). Roszczenie przedawnia się co do zasady z upływem trzech lat (art. 442¹ § 1 k.c.).
Sąd nie przyzna pieniędzy tylko dlatego, że kajdanki były uciążliwe. Trzeba wykazać, że ich użycie było bezprawne, czyli że nie zachodził żaden z ustawowych przypadków albo że naruszono zasady niezbędności i proporcjonalności. Dobrze pokazuje to sprawa osoby tymczasowo aresztowanej, która domagała się zadośćuczynienia za konwojowanie w kajdankach założonych z tyłu. Sąd oddalił powództwo, uznając, że „jego konwojowanie z założonymi kajdankami nie było działaniem bezprawnym i nie mogło stanowić naruszenia jego dóbr osobistych”2. Wobec osoby pozbawionej wolności ustawa pozwala na więcej, więc ciężar argumentacji jest tam wyższy.
Wysokość zadośćuczynienia zależy od okoliczności: czasu skucia, tego, czy działo się to publicznie, bólu i obrażeń, skutków psychicznych oraz tego, czy samo zatrzymanie było zasadne. Bez dokumentacji medycznej, świadków i nagrań nawet oczywiste nadużycie trudno udowodnić.
Czego nie robić
- Nie szarpać się z policjantem. Czynny opór sam w sobie uzasadnia kajdanki.
- Nie odkładać zażalenia. Termin jest krótki, a sąd bada sprawę niezwłocznie.
- Nie czekać z obdukcją. Ślady po kajdankach znikają w ciągu kilku dni.
- Nie liczyć, że nagrania się zachowają. Monitoring nadpisuje zapis.
- Nie opisywać szczegółów sprawy w komentarzach i mediach społecznościowych. Publiczne wpisy mogą później zostać użyte w postępowaniu.
Po zatrzymaniu osoba trafia zwykle do policyjnej izby zatrzymań. Jak długo może tam przebywać i jakie ma prawa, wyjaśniamy w artykule PdOZ, izba zatrzymań.
Najczęstsze pytania
Nie. Ustawa pozwala użyć kajdanek, ale tego nie nakazuje. Policjant decyduje samodzielnie i musi wskazać konkretny powód, a użycie ma być niezbędne i proporcjonalne do zagrożenia.
Tak. Przy użyciu prewencyjnym albo gdy ryzyko ucieczki lub oporu jest nieznaczne, ustawa pozwala założyć kajdanki na ręce trzymane z przodu. Warto o to poprosić spokojnie i zapamiętać odpowiedź policjanta.
Nie. Przy biernym oporze policjant może użyć siły fizycznej, ale nie kajdanek. Sytuacja zmienia się, gdy opór staje się czynny, czyli pojawia się odpychanie, kopanie lub próba uderzenia.
Siedem dni. Najbezpieczniej liczyć je od dnia zatrzymania i nie czekać do ostatniego dnia.
Tak, jeżeli użycie kajdanek było niezgodne z prawem i spowodowało krzywdę. Roszczenie kieruje się przeciwko Skarbowi Państwa. Kluczowe są dowody: dokumentacja medyczna, nagrania, świadkowie i postanowienie sądu o nieprawidłowości zatrzymania.
Od razu to zgłosić policjantowi i zażądać badania lekarskiego. Po zwolnieniu zrobić obdukcję i zdjęcia. Środki przymusu stosuje się tak, aby wyrządzić możliwie najmniejszą szkodę, więc zbyt ciasne zapięcie może świadczyć o nieprawidłowości.
Podstawa prawna i źródła
- ustawa z dnia 24 maja 2013 r. o środkach przymusu bezpośredniego i broni palnej (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 244): art. 6, 7, 11, 12, 13, 14, 15, 35, 36, 37
- ustawa z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 636 ze zm.): art. 15 ust. 5 i 7, art. 16
- ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 490): art. 244, 246, 460, 552, 554, 555
- ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 383 ze zm.): art. 231, 247
- ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 795): art. 24, 417, 442¹, 444, 445, 448
- Rzecznik Praw Obywatelskich, wystąpienie do MSWiA z 22 stycznia 2020 r., KMP.570.29.2019
- Rzecznik Praw Obywatelskich, wystąpienie do MSWiA z 24 stycznia 2025 r. w sprawie prewencyjnego stosowania środków przymusu bezpośredniego
Redakcja Proste Prawo 24
Portal prawny Proste Prawo 24. Wyjaśniamy przepisy na przykładach z praktyki. Materiał ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej w indywidualnej sprawie.
biuro@prosteprawo24.pl
Ten post ma 5 komentarzy
I po co tych aż 13 punktów, i tak za każdym razem mówię zatrzymanemu (choć jest potulny jak baranek czyli w sytuacji biernego oporu), że kajdanki są użyte w celu zapewnienia bezpieczeństwa konwoju lub doprowadzenia (pkt. 9). Konstrukcja prawa jest tak ułożona aby ten, kto użyje kajdanek podczas zatrzymania zawsze był w 100% chroniony i nigdy nie został pociągnięty do odpowiedzialności. A jak jest w istocie – każdy wie.
I jeszcze się tym chwalisz?
A potem dziw że ludzie was nienawidzą, jesteście skorumpowaną bandą przestępczą.
Spuścizną „granatowej policji”.
Czy policjant musi skuć kajdankami zatrzymanego, w przypadku, gdy ten współpracuje i nie stwarza problemów? I jeszcze komentować, że trzeba się cieszyć, że kajdanki zakłada z przodu, a nie z tyłu? Chodzi o osobę, która została zabrana na posterunek w celu powtórzenia badania alkomatem, a właściwie sama o to poprosiła i w pełni współpracowała.
W opisanym stanie faktycznym użycie kajdanek wydaje się niezasadne.
Więc gdy zatrzymany poprosił o niestosowanie kajdanek, a policjant odmówił, twierdząc, że zmuszają go do tego przepisy, wprowadził zatrzymanego w błąd? Czy w tej sytuacji można powołać się na jakiś artykuł w KK?
Możliwość dodawania komentarzy nie jest dostępna.