Fałszywe zeznania świadka są przestępstwem zagrożonym karą od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności (art. 233 § 1 k.k.). Gdy świadek kłamie z obawy przed odpowiedzialnością karną grożącą jemu lub jego najbliższym, kara wynosi od 3 miesięcy do 5 lat (art. 233 § 1a k.k.). Sąd Najwyższy w uchwale z 9 listopada 2021 r. uznał jednak, że świadek, który kłamie, realizując prawo do obrony przed własną odpowiedzialnością, nie popełnia tego przestępstwa. Ochrona nie obejmuje pomówienia ani fałszywego oskarżenia innych osób.
W pigułce
- Świadek ma obowiązek mówić prawdę. Za fałszywe zeznania grozi od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności.
- Łagodniejsza kara dotyczy kłamstwa ze strachu. Gdy świadek boi się odpowiedzialności własnej lub najbliższych.
- Sąd Najwyższy wyłączył karalność w części przypadków. Gdy świadek kłamie, broniąc się przed własną odpowiedzialnością.
- Uchwała ma moc zasady prawnej. Wiąże inne składy Sądu Najwyższego.
- Nie wolno pomawiać ani fałszywie oskarżać innych. Za to odpowiedzialność zostaje.
- Świadek może odmówić odpowiedzi na pytanie. Gdy odpowiedź narażałaby go na odpowiedzialność.
Obowiązek mówienia prawdy
Każda osoba wezwana w charakterze świadka ma obowiązek stawić się i złożyć zeznania. Kto zeznaje nieprawdę lub zataja prawdę, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8 (art. 233 § 1 k.k.). Warunkiem odpowiedzialności jest uprzedzenie świadka o odpowiedzialności karnej albo odebranie od niego przyrzeczenia (art. 233 § 2 k.k.).
Jeżeli świadek kłamie z obawy przed odpowiedzialnością karną grożącą jemu samemu lub jego najbliższym, kara jest łagodniejsza i wynosi od 3 miesięcy do lat 5 (art. 233 § 1a k.k.). Nie podlega karze ten, kto składa fałszywe zeznanie, nie wiedząc o prawie odmowy zeznania lub odpowiedzi na pytania (art. 233 § 3 k.k.).
Uchwała Sądu Najwyższego z 9 listopada 2021 r.
Sąd Najwyższy uznał, że nie popełnia przestępstwa z art. 233 § 1a k.k. świadek, który składa fałszywe zeznanie z obawy przed grożącą mu odpowiedzialnością karną, jeżeli, realizując prawo do obrony, zeznaje nieprawdę lub zataja prawdę i nie wyczerpuje przy tym znamion innego przestępstwa. Uchwale nadano moc zasady prawnej.
Podobne stanowisko Sąd Najwyższy zajął wcześniej w postanowieniu z 10 grudnia 2020 r. Wskazał, że odpowiedzialność za fałszywe zeznania takiej osoby może dotyczyć tylko zeznań, które pomawiają inną osobę albo dotyczą okoliczności niezwiązanych z jej własną odpowiedzialnością. Dodał, że gdy świadek zostanie później przesłuchany jako podejrzany, jego wcześniejsze zeznania nie mogą być podstawą ustaleń co do jego własnej odpowiedzialności.
Granice. Pomówienie i fałszywe oskarżenie
Uchwała nie daje świadkowi prawa do obciążania innych. Jeżeli w zeznaniach pomówi kogoś (art. 212 k.k.) albo fałszywie oskarży o przestępstwo (art. 234 k.k.), może odpowiadać za te przestępstwa. Nie odpowie natomiast za samo zeznanie nieprawdy w granicach obrony przed własną odpowiedzialnością.
Nasze stanowisko. Bezpieczniejszą drogą niż kłamstwo jest skorzystanie z prawa do odmowy odpowiedzi na pytanie, które mogłoby narazić świadka na odpowiedzialność. Jeżeli świadek obawia się, że sam może zostać oskarżony, powinien przed przesłuchaniem skonsultować się z adwokatem.
O prawie do odmowy zeznań piszemy w artykule prawo do odmowy składania zeznań, a o wyjaśnieniach oskarżonego w artykule czy oskarżony może kłamać.
Najczęstsze pytania
W granicach obrony przed własną odpowiedzialnością nie popełnia przestępstwa z art. 233 § 1a k.k., o ile nie pomawia ani nie oskarża fałszywie innych osób.
Od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności, a gdy świadek kłamie z obawy przed odpowiedzialnością, od 3 miesięcy do 5 lat.
Tak, jeżeli odpowiedź mogłaby narazić Ciebie lub osobę najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe.
Nie. Za pomówienie albo fałszywe oskarżenie odpowiedzialność zostaje.
Krótka odpowiedź na pytanie kosztuje 59 zł. Porada z analizą krótkiego dokumentu, na przykład wezwania, mandatu albo wyroku, kosztuje 99 zł.
Zostałeś wezwany na świadka i obawiasz się konsekwencji?
Opisz sytuację. Wyjaśnimy, jakie masz prawa podczas przesłuchania.
Podstawa prawna
- ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny: art. 212, 233, 234
- ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego: art. 182, 183
- uchwała Sądu Najwyższego z 9 listopada 2021 r. (moc zasady prawnej)
- postanowienie Sądu Najwyższego z 10 grudnia 2020 r.
- Stan prawny na 5 października 2026 r.
Redakcja Proste Prawo 24
Portal prawny Proste Prawo 24. Wyjaśniamy przepisy na przykładach z praktyki. Materiał ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej w indywidualnej sprawie.
biuro@prosteprawo24.pl