Prawo do odmowy zeznań w sprawie karnej ma osoba najbliższa dla oskarżonego, w tym osoba pozostająca z nim we wspólnym pożyciu (art. 182 § 1 k.p.k.). W sprawie cywilnej prawo to mają małżonkowie stron, ich wstępni, zstępni, rodzeństwo, powinowaci w tej samej linii lub stopniu oraz osoby w stosunku przysposobienia (art. 261 § 1 k.p.c.). Osoba pozostająca we wspólnym pożyciu ze stroną nie ma tego prawa w sprawie cywilnej. Odmowy nie trzeba uzasadniać.
W pigułce
- W sprawie karnej zeznań może odmówić osoba najbliższa dla oskarżonego. Art. 182 § 1 k.p.k.
- Osobą najbliższą jest też osoba we wspólnym pożyciu. Także tej samej płci.
- Prawo trwa mimo rozwodu. Także po ustaniu przysposobienia.
- W sprawie cywilnej konkubent nie może odmówić zeznań. Krąg osób jest węższy.
- Świadek może uchylić się od odpowiedzi na pytanie. Gdy grozi mu odpowiedzialność karna.
- Osoba szczególnie bliska oskarżonemu może prosić o zwolnienie. Decyduje organ prowadzący przesłuchanie.
- Odmowy nie trzeba uzasadniać. Wystarczy oświadczenie.
Odmowa zeznań w sprawie karnej
Osoba najbliższa dla oskarżonego może odmówić zeznań (art. 182 § 1 k.p.k.). Osobą najbliższą jest małżonek, wstępny, zstępny, rodzeństwo, powinowaty w tej samej linii lub stopniu, osoba pozostająca w stosunku przysposobienia oraz jej małżonek, a także osoba pozostająca we wspólnym pożyciu (art. 115 § 11 k.k.). Prawo odmowy zeznań trwa mimo ustania małżeństwa lub przysposobienia (art. 182 § 2 k.p.k.).
Sąd Najwyższy w uchwale siedmiu sędziów z 25 lutego 2016 r. (I KZP 20/15) uznał, że odmienność płci nie jest warunkiem uznania osób za pozostające we wspólnym pożyciu. Prawo odmowy zeznań może więc przysługiwać także partnerowi tej samej płci.
Prawo odmowy zeznań ma również świadek, który w innej toczącej się sprawie jest oskarżony o współudział w tym samym przestępstwie (art. 182 § 3 k.p.k.).
Uchylenie się od odpowiedzi na pytanie
Świadek może uchylić się od odpowiedzi na pytanie, jeżeli odpowiedź mogłaby narazić jego lub osobę dla niego najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe (art. 183 § 1 k.p.k.). Obawa odpowiedzialności za wykroczenie, dyscyplinarnej czy cywilnej nie daje takiego prawa.
Zwolnienie osoby szczególnie bliskiej
Można zwolnić od zeznań lub odpowiedzi na pytania osobę pozostającą z oskarżonym w szczególnie bliskim stosunku osobistym, jeżeli sama o to wnosi (art. 185 k.p.k.). Chodzi o więź silniejszą niż towarzyska, na przykład wieloletnią przyjaźń, narzeczeństwo albo wspólne dziecko. Relacja musi istnieć w chwili składania wniosku. Decyzję podejmuje organ, przed którym ma się odbyć przesłuchanie, na przykład prokurator lub sąd.
Nasze stanowisko. Wniosek o zwolnienie z art. 185 k.p.k. warto dobrze uzasadnić i wskazać okoliczności, które uprawdopodobniają szczególnie bliską relację. Organ nie ma obowiązku go uwzględnić.
Odmowa zeznań w sprawie cywilnej
Nikt nie ma prawa odmówić zeznań w charakterze świadka, z wyjątkiem małżonków stron, ich wstępnych, zstępnych i rodzeństwa oraz powinowatych w tej samej linii lub stopniu, a także osób w stosunku przysposobienia (art. 261 § 1 k.p.c.). Prawo trwa po ustaniu małżeństwa lub przysposobienia. Odmowa nie jest jednak dopuszczalna w sprawach o prawa stanu, z wyjątkiem spraw o rozwód.
Wstępni to rodzice, dziadkowie i pradziadkowie. Zstępni to dzieci, wnuki i prawnuki. Powinowaci to krewni małżonka, na przykład teściowie albo pasierb. Osobie pozostającej we wspólnym pożyciu ze stroną kodeks postępowania cywilnego nie przyznaje prawa odmowy zeznań.
Świadek może też odmówić odpowiedzi na pytanie, jeżeli zeznanie mogłoby narazić jego lub jego bliskich na odpowiedzialność karną, hańbę lub dotkliwą i bezpośrednią szkodę majątkową albo naruszyć istotną tajemnicę zawodową (art. 261 § 2 k.p.c.).
O odpowiedzialności za nieprawdziwe zeznania piszemy w artykule czy świadek może kłamać.
Najczęstsze pytania
W sprawie karnej tak, bo osoba we wspólnym pożyciu jest osobą najbliższą. W sprawie cywilnej nie.
Tak. Prawo odmowy zeznań trwa mimo ustania małżeństwa.
Nie. Osoba uprawniona nie musi uzasadniać odmowy.
Może wnieść o zwolnienie z art. 185 k.p.k., jeżeli łączy go z oskarżonym szczególnie bliska relacja. Decyzję podejmuje organ prowadzący przesłuchanie.
Krótka odpowiedź na pytanie kosztuje 59 zł. Porada z analizą krótkiego dokumentu, na przykład wezwania, mandatu albo wyroku, kosztuje 99 zł.
Otrzymałeś wezwanie na świadka?
Opisz sprawę i swoją relację ze stroną. Wyjaśnimy, czy możesz odmówić zeznań.
Podstawa prawna
- ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego: art. 182, art. 183, art. 185
- ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny: art. 115 § 11
- ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego: art. 261
- uchwała siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 25 lutego 2016 r., I KZP 20/15
- Stan prawny na 5 października 2026 r.
Redakcja Proste Prawo 24
Portal prawny Proste Prawo 24. Wyjaśniamy przepisy na przykładach z praktyki. Materiał ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej w indywidualnej sprawie.
biuro@prosteprawo24.pl
Ten post ma 2 komentarzy
Dziękuję.
od kiedy? :”osobom pozostającym we wspólnym pożyciu (konkubent, partner życiowy) w postępowaniu cywilnym nie przysługuje prawa do odmowy zeznań” bo jeśli od zawsza to d.pa i kamieniu k.pa a nie prawo stanowione…
Możliwość dodawania komentarzy nie jest dostępna.