Czy oskarżony może kłamać? W ramach prawa do obrony tak, bo za nieprawdziwe wyjaśnienia nie odpowiada karnie. Nie ma obowiązku dowodzenia swojej niewinności (art. 74 § 1 k.p.k.) i może odmówić wyjaśnień (art. 175 § 1 k.p.k.). Nie może jednak fałszywie oskarżać innych osób, bo to przestępstwo z art. 234 k.k.
W pigułce
- Oskarżony nie musi dowodzić swojej niewinności. Nie musi też dostarczać dowodów przeciwko sobie.
- Może odmówić wyjaśnień albo odpowiedzi na pytania. Bez podawania powodów.
- Za nieprawdziwe wyjaśnienia nie odpowiada karnie. To element prawa do obrony.
- Te same zasady dotyczą podejrzanego. Prawo do obrony przysługuje już w postępowaniu przygotowawczym.
- Nie wolno fałszywie oskarżać innych. To przestępstwo z art. 234 k.k.
- Kłamstwo może wpłynąć na ocenę sądu. Na przykład przy decyzji o warunkowym zawieszeniu kary.
Kim jest podejrzany, a kim oskarżony
Podejrzanym jest osoba, wobec której wydano postanowienie o przedstawieniu zarzutów albo której postawiono zarzut w związku z przesłuchaniem w charakterze podejrzanego (art. 71 § 1 k.p.k.). Oskarżonym jest osoba, przeciwko której wniesiono akt oskarżenia do sądu, a także osoba, wobec której prokurator złożył wniosek o skazanie bez rozprawy albo o warunkowe umorzenie (art. 71 § 2 k.p.k.). Przepisy o prawie do obrony dotyczą obu tych osób.
Prawo do obrony a prawo do kłamstwa
Oskarżony nie ma obowiązku dowodzenia swej niewinności ani dostarczania dowodów na swoją niekorzyść (art. 74 § 1 k.p.k.). Może składać wyjaśnienia, ale może też bez podania powodów odmówić odpowiedzi na poszczególne pytania albo odmówić wyjaśnień w ogóle (art. 175 § 1 k.p.k.). W ramach tego prawa może przedstawiać swoją wersję wydarzeń, także nieprawdziwą. Za samo kłamstwo nie poniesie odpowiedzialności karnej.
Kłamstwo a ocena sądu
Nieprawdziwe wyjaśnienia nie mogą być same w sobie podstawą skazania ani okolicznością obciążającą. Sąd ocenia je jednak razem z innymi dowodami. Wyjaśnienia rażąco sprzeczne z niekwestionowanymi dowodami, na przykład z nagraniem z monitoringu, mogą wpłynąć na ocenę, czy oskarżony w przyszłości będzie przestrzegał prawa. To ma znaczenie przy decyzjach o warunkowym zawieszeniu kary czy warunkowym przedterminowym zwolnieniu.
Nasze stanowisko. Prawo do kłamstwa nie oznacza, że kłamstwo się opłaca. Wersja sprzeczna z nagraniem czy dokumentami może zaszkodzić bardziej niż odmowa wyjaśnień. Linię obrony warto ustalić z obrońcą przed pierwszym przesłuchaniem.
Granica prawa do obrony. Fałszywe oskarżenie
Oskarżony, przedstawiając swoją wersję, nie może bezpodstawnie obciążać innych osób. Kto przed organem ścigania lub sądem fałszywie oskarża inną osobę o popełnienie przestępstwa, wykroczenia albo przewinienia dyscyplinarnego, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5 (art. 234 k.k.). Fałszywość musi być obiektywna i subiektywna, czyli oskarżenie jest nieprawdziwe, a sprawca o tym wie.
Sąd Najwyższy w uchwale z 11 stycznia 2006 r. (I KZP 49/05) uznał, że oskarżony, który fałszywie pomawia inną osobę o współudział nie w celu własnej obrony, lecz żeby ukryć rzeczywistych współsprawców, wykracza poza prawo do obrony i może odpowiadać z art. 234 k.k.
O tym, kiedy świadek może zeznać nieprawdę bez odpowiedzialności, piszemy w artykule czy świadek może kłamać.
Najczęstsze pytania
Nie. Oskarżony i podejrzany nie odpowiadają karnie za nieprawdziwe wyjaśnienia. Wyjątkiem jest fałszywe oskarżenie innej osoby.
Tak, bez podania powodów. Można też odmówić odpowiedzi tylko na niektóre pytania.
Może wpłynąć na ocenę wiarygodności i na decyzje o warunkowym zawieszeniu kary, zwłaszcza gdy jest sprzeczne z oczywistymi dowodami.
Nie wolno fałszywie oskarżać innej osoby. Za to grozi kara do 5 lat pozbawienia wolności.
Krótka odpowiedź na pytanie kosztuje 59 zł. Porada z analizą krótkiego dokumentu, na przykład wezwania, mandatu albo wyroku, kosztuje 99 zł.
Masz postawione zarzuty?
Opisz sprawę. Wyjaśnimy, jakie masz prawa i jak przygotować się do przesłuchania.
Podstawa prawna
- ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego: art. 71, 74 § 1, 175 § 1
- ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny: art. 234
- uchwała Sądu Najwyższego z 11 stycznia 2006 r., I KZP 49/05
- Stan prawny na 5 października 2026 r.
Redakcja Proste Prawo 24
Portal prawny Proste Prawo 24. Wyjaśniamy przepisy na przykładach z praktyki. Materiał ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej w indywidualnej sprawie.
biuro@prosteprawo24.pl