Legitymowanie przez Policję. Kompletny przewodnik 2025.

Jak policjant może ustalić Twoją tożsamość? Akceptowane dokumenty i metody

Zgodnie z art. 15 ust. 1 ustawy o Policji, legitymowanie służy wyłącznie ustaleniu lub potwierdzeniu tożsamości – nie zaś egzekwowaniu posiadania konkretnego dokumentu. Najważniejszym elementem legitymowania jest ustalenie, kim jest dana osoba. § 4 rozporządzenia precyzuje, na jakiej podstawie policjant może to zrobić:

1. Dowód osobisty: Podstawowy dokument tożsamości.

2. Dokument paszportowy: Zarówno polski, jak i zagraniczny.

3. Zagraniczny dokument tożsamości: Oficjalny dokument wydany przez inny kraj.

4. Dokument mObywatel: Elektroniczny dokument tożsamości z aplikacji mObywatel. Policjant może poprosić o jego okazanie lub przekazanie (np. poprzez funkcję udostępniania danych w aplikacji) w celu potwierdzenia integralności, pochodzenia i ważności dokumentu elektronicznego.

5. Inny dokument zawierający fotografię i oznaczony numerem lub serią: Może to być np. prawo jazdy, legitymacja studencka, legitymacja służbowa itp.

6. Oświadczenie osoby legitymowanej: Jeśli nie masz przy sobie żadnego dokumentu, możesz podać swoje dane ustnie (imię, nazwisko, adres, PESEL itp.). Policjant zweryfikuje te informacje w policyjnych zbiorach danych lub innych dostępnych rejestrach (np. porównując ze zdjęciem w systemie).

7. Pobrane odciski linii papilarnych: W sytuacji, gdy tożsamości nie da się ustalić w inny sposób, a jest to konieczne (np. przy podejrzeniu ukrywania tożsamości), policjant może pobrać odciski palców i zweryfikować je w policyjnych bazach danych.

8. Oświadczenie innej osoby: Twoją tożsamość może potwierdzić inna osoba, której tożsamość została już wcześniej wiarygodnie ustalona przez policjanta na podstawie dokumentów wymienionych w punktach 1-5.

Ciekawostka: Jeśli jesteś osobą znaną osobiście policjantowi, formalne legitymowanie w celu ustalenia tożsamości nie jest wymagane (§ 6 rozporządzenia).

Legitymowanie w szczególnych sytuacjach – co mówi rozporządzenie?

Nowe przepisy regulują również przebieg legitymowania w specyficznych okolicznościach:

• Legitymowanie osoby w pojeździe (§ 5 ust. 1): Ze względów bezpieczeństwa policjant może żądać opuszczenia pojazdu przez osobę legitymowaną oraz inne osoby znajdujące się w pojeździe. Pamiętaj, że jest to polecenie, któremu należy się podporządkować.

• Legitymowanie kilku osób po kolei z tej samej przyczyny (§ 5 ust. 2): Jeśli policjant umundurowany legitymuje kolejno kilka osób znajdujących się w pobliżu z tego samego powodu (np. świadków jednego zdarzenia), może jednokrotnie poinformować wszystkich łącznie o swoim stopniu, imieniu i nazwisku, przyczynie czynności oraz o prawie do złożenia zażalenia.

Co jeśli obywatel nie ma dowodu osobistego lub paszportu?

Jeśli policjant ma uzasadnioną podstawę do wylegitymowania obywatela (np. w związku z podejrzeniem popełnienia przestępstwa lub wykroczenia, poszukiwaniem osoby zaginionej, koniecznością ustalenia świadka zdarzenia itp.), a ustalenie tożsamości tej osoby w danym miejscu jest niemożliwe, funkcjonariusz może podjąć następujące kroki:

Ponowna próba ustalenia tożsamości na miejscu przy użyciu dostępnych środków:

1. • Policjant może ponownie zapytać o dane osobowe (imię, nazwisko, data urodzenia, adres zamieszkania, PESEL) i spróbować je zweryfikować za pomocą dostępnych mu systemów policyjnych (np. przez terminal mobilny lub kontakt radiowy z dyżurnym jednostki).

   • Może zapytać, czy osoba ma możliwość skontaktowania się z kimś (np. telefonicznie), kto mógłby przywieźć dokumenty lub potwierdzić jej tożsamość w inny sposób (choć policjant nie ma obowiązku na to czekać w nieskończoność).

   • Jeśli w pobliżu są inne osoby, które znają legitymowanego i same posiadają dokumenty tożsamości, policjant może spróbować potwierdzić tożsamość na podstawie ich oświadczenia (choć jest to metoda pomocnicza).

Doprowadzenie do jednostki Policji (najczęstsza procedura):

1. • Jeśli powyższe próby zawiodą lub od początku nie ma możliwości weryfikacji danych na miejscu (np. osoba odmawia ich podania, podaje dane fałszywe lub nie ma przy sobie żadnych dokumentów ani środków do ich potwierdzenia), policjant ma prawo doprowadzić taką osobę do najbliższej jednostki Policji (komendy, komisariatu).

Podstawa prawna: Takie doprowadzenie nie jest celem samym w sobie, a środkiem do realizacji ustawowego obowiązku ustalenia tożsamości. Opiera się to na wspomnianych wcześniej przepisach:

1. • • Art. 15 ust. 1 pkt 3 Ustawy o Policji w powiązaniu z przepisami Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia (np. art. 45 § 1 k.p.w. – niemożność ustalenia tożsamości osoby ujętej na gorącym uczynku wykroczenia lub bezpośrednio potem) lub Kodeksu postępowania karnego (np. art. 244 § 1 k.p.k. – niemożność ustalenia tożsamości osoby podejrzanej o popełnienie przestępstwa).

     • Celem doprowadzenia jest wyłącznie ustalenie tożsamości przy użyciu środków dostępnych w jednostce Policji.

Czynności identyfikacyjne w jednostce Policji:

1. • Szczegółowa weryfikacja w policyjnych systemach informatycznych: Na komendzie dostęp do baz danych jest pełniejszy.

   • Pobranie odcisków palców (daktyloskopia): Jeśli inne metody zawiodą, a osoba nadal odmawia podania danych lub jej tożsamość budzi wątpliwości, policja może pobrać odciski palców w celu porównania ich z danymi w systemie AFIS (Automatyczny System Identyfikacji Daktyloskopijnej). Zgodnie z art. 21a Ustawy o Policji, funkcjonariusze mają prawo pobierać odciski linii papilarnych lub materiał biologiczny ze zwłok ludzkich o nieustalonej tożsamości oraz od osób o nieustalonej tożsamości i osób usiłujących ukryć swoją tożsamość, jeżeli ustalenie tożsamości jest niezbędne na potrzeby prowadzonych postępowań.

   • Okazanie: W niektórych przypadkach, jeśli osoba jest podejrzewana o popełnienie przestępstwa, może zostać przeprowadzone okazanie (np. świadkom zdarzenia).

   • Wywiad z osobą doprowadzoną: Ponowna rozmowa mająca na celu uzyskanie informacji umożliwiających identyfikację.

   • Sprawdzenie innych rejestrów: Np. bazy danych PESEL.

   • Kontakt z rodziną lub innymi osobami: Jeśli osoba poda dane kontaktowe do bliskich, policja może próbować się z nimi skontaktować w celu potwierdzenia tożsamości.

Czas trwania:

1. • Doprowadzenie i czynności w jednostce Policji w celu ustalenia tożsamości powinny trwać nie dłużej niż jest to niezbędne do osiągnięcia tego celu.

   • W przypadku zatrzymania osoby na podstawie Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia (np. w związku z niemożnością ustalenia tożsamości sprawcy wykroczenia), zatrzymanie nie może przekraczać 24 godzin. W ciągu tego czasu należy ustalić tożsamość i ewentualnie wykonać inne niezbędne czynności.

   • Jeśli zatrzymanie następuje na podstawie Kodeksu postępowania karnego (podejrzenie przestępstwa), osoba zatrzymana musi zostać zwolniona lub przekazana do dyspozycji sądu z wnioskiem o zastosowanie tymczasowego aresztowania w ciągu 48 godzin od chwili zatrzymania. Sąd ma kolejne 24 godziny na rozpatrzenie wniosku.

Konsekwencje dla obywatela:

1. • Po ustaleniu tożsamości, jeśli nie ma innych podstaw do zatrzymania (np. osoba nie jest poszukiwana, nie ma podstaw do przedstawienia jej zarzutów w związku z przestępstwem), osoba jest zwalniana.

   • Jeśli podczas legitymowania lub doprowadzenia osoba stawiała opór, znieważała funkcjonariuszy lub naruszała ich nietykalność, mogą jej zostać postawione dodatkowe zarzuty z tego tytułu (np. z art. 222, 224, 226 Kodeksu karnego).

   • Jeśli niemożność ustalenia tożsamości wiązała się z popełnieniem wykroczenia (np. art. 65a Kodeksu wykroczeń – umyślne utrudnianie wykonania czynności służbowych), po ustaleniu tożsamości policjant może nałożyć mandat karny lub skierować wniosek o ukaranie do sądu.

Czy wobec braku możliwości wylegitymowania można zostać zatrzymanym?

W pewnych okolicznościach obywatel może zostać zatrzymany w związku z niemożnością ustalenia jego tożsamości podczas próby legitymowania przez policjanta. Nie jest to jednak zatrzymanie za sam “brak legitymowania się” jako wykroczenie, ale raczej konsekwencja niemożności zrealizowania przez policjanta ustawowego obowiązku ustalenia tożsamości osoby, gdy jest to niezbędne do wykonania czynności służbowych.

Podstawy prawne i okoliczności takiego zatrzymania mogą wynikać z kilku aktów prawnych:

1. Ustawa o Policji (art. 15 ust. 1 pkt 2a oraz art. 15 ust. 1 pkt 3):

   • Art. 15 ust. 1 pkt 2a stanowi, że policjanci wykonując czynności, o których mowa w art. 14 (czyli m.in. ochrona życia i zdrowia ludzi oraz mienia, ochrona bezpieczeństwa i porządku publicznego), mają prawo do zatrzymywania osób stwarzających w sposób oczywisty bezpośrednie zagrożenie dla życia lub zdrowia ludzkiego, a także dla mienia. Jeśli osoba, która stwarza takie zagrożenie, odmawia podania tożsamości lub nie można jej ustalić na miejscu, zatrzymanie może być konieczne do dalszych czynności.

   • Art. 15 ust. 1 pkt 3 Ustawy o Policji daje policjantom prawo do zatrzymywania osób w trybie i przypadkach określonych w przepisach Kodeksu postępowania karnego i innych ustaw. To kluczowe odniesienie.

2. Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia (art. 45 § 1):

   • Zgodnie z art. 45 § 1 k.p.w., Policja ma prawo zatrzymać osobę ujętą na gorącym uczynku popełnienia wykroczenia lub bezpośrednio potem, jeżeli:

     • zachodzą podstawy do zastosowania wobec niej postępowania przyspieszonego;

     • nie można ustalić jej tożsamości.

   • To jest bardzo częsta podstawa. Jeśli policjant ma uzasadnione podejrzenie, że dana osoba popełniła wykroczenie (np. zakłócanie porządku, spożywanie alkoholu w miejscu niedozwolonym, drobna kradzież), a osoba ta odmawia okazania dokumentu, podania danych umożliwiających weryfikację lub jej dane budzą wątpliwości, policjant może ją zatrzymać w celu ustalenia tożsamości. Zatrzymanie takie nie może trwać dłużej niż jest to niezbędne do ustalenia tożsamości.

3. Kodeks postępowania karnego (art. 244 § 1):

   • Art. 244 § 1 k.p.k. stanowi, że Policja ma prawo zatrzymać osobę podejrzaną, jeżeli istnieje uzasadnione przypuszczenie, że popełniła ona przestępstwo, a zachodzi obawa ucieczki lub ukrycia się tej osoby albo zatarcia śladów przestępstwa, bądź też nie można ustalić jej tożsamości albo istnieją przesłanki do przeprowadzenia przeciwko tej osobie postępowania w trybie przyspieszonym.

   • Podobnie jak w przypadku wykroczeń, jeśli istnieje podejrzenie popełnienia przestępstwa, a tożsamości osoby nie można ustalić na miejscu, policjant może dokonać zatrzymania.

W praktyce oznacza to, że:

• Jeśli policjant ma uzasadnioną podstawę do wylegitymowania Cię (np. jesteś podejrzany o popełnienie wykroczenia lub przestępstwa, jesteś świadkiem zdarzenia, odpowiadasz rysopisowi osoby poszukiwanej), a Ty:

  • Odmawiasz podania swoich danych.

  • Nie posiadasz żadnych dokumentów umożliwiających potwierdzenie tożsamości.

  • Podane przez Ciebie dane budzą wątpliwości i nie można ich zweryfikować na miejscu (np. poprzez systemy policyjne, oświadczenie innej osoby o potwierdzonej tożsamości).

– wówczas policjant, aby móc wykonać swoje ustawowe obowiązki (np. sporządzić wniosek o ukaranie, zebrać dane świadka, ustalić, czy nie jesteś osobą poszukiwaną), może podjąć decyzję o doprowadzeniu Cię do jednostki Policji w celu ustalenia tożsamości. To doprowadzenie jest formą krótkotrwałego zatrzymania.

Głównym celem takiego zatrzymania jest ustalenie tożsamości osoby. Po ustaleniu tożsamości (np. na podstawie danych z systemów policyjnych po weryfikacji odcisków palców, jeśli inne metody zawiodą, lub po kontakcie z rodziną, która dostarczy dokumenty) osoba zazwyczaj jest zwalniana, chyba że zachodzą inne podstawy do jej dalszego zatrzymania (np. jest poszukiwana, zachodzi potrzeba wykonania z nią innych czynności procesowych).

W jakich sytuacjach policjant może legitymować obywatela?

Przepisy nie dają policjantom nieograniczonego prawa do legitymowania każdej napotkanej osoby. Funkcjonariusz może wylegitymować osobę, gdy ustalenie jej tożsamości jest niezbędne do wykonania czynności służbowych.  Zakres sytuacji, w których wymagane jest ustalenie tożsamości, jest bardzo szeroki. 

Katalog takich sytuacji jest otwarty, ale przepisy wskazują najważniejsze przypadki: 

1. Identyfikacja osób podejrzanych o popełnienie przestępstwa lub wykroczenia.

   Jest to najczęstsza przyczyna legitymowania. Gdy zachowanie osoby lub okoliczności zdarzenia wskazują, że mogła ona popełnić czyn zabroniony, policjant ma nie tylko prawo, ale wręcz obowiązek ustalenia jej tożsamości. 

Przykład praktyczny: Patrol policji zauważa osobę malującą sprayem na murze budynku publicznego. Funkcjonariusze mają prawo wylegitymować tę osobę w związku z podejrzeniem popełnienia wykroczenia z art. 63a Kodeksu wykroczeń. 

2. Ustalenie świadków zdarzenia powodującego naruszenie bezpieczeństwa lub porządku publicznego.
Policja legitymuje nie tylko potencjalnych sprawców, ale również osoby mogące posiadać informacje o zdarzeniu naruszającym porządek publiczny.

Przykład: Po bójce pod klubem nocnym funkcjonariusze mogą wylegitymować wszystkie osoby znajdujące się w pobliżu, aby ustalić potencjalnych świadków zdarzenia. 

3. Poszukiwanie osób zaginionych lub ukrywających się przed wymiarem sprawiedliwości.
Legitymowanie jest kluczowym narzędziem w odnajdywaniu osób poszukiwanych.

Przykład: Patrol policji zauważa osobę przypominającą z wyglądu poszukiwanego listem gończym. W takiej sytuacji funkcjonariusze mają prawo i obowiązek wylegitymować tę osobę. 

4. Wykonanie polecenia wydanego przez sąd, prokuratora lub inne organy Policja działa również na zlecenie innych organów państwowych, wykonując ich polecenia.

Przykład praktyczny: Sąd wydaje postanowienie o doprowadzeniu świadka na rozprawę. Policjanci, aby wykonać to polecenie, muszą najpierw zidentyfikować daną osobę poprzez legitymowanie.

 5. Identyfikacja osób wskazanych przez pokrzywdzonych jako sprawcy przestępstw lub wykroczeń. 
Policja reaguje również na zgłoszenia i wskazania obywateli.

Przykład: Ofiara kradzieży wskazuje policjantom osobę, która według niej jest sprawcą. Funkcjonariusze mają prawo wylegitymować wskazaną osobę w celu weryfikacji jej tożsamości.

Podstawa prawna legitymowania i obowiązki policjanta podczas legitymowania

Legitymowanie obywateli celem potwierdzenia tożsamości jest uregulowane w art. 14 i 15  ustawy o Policji. Sposób legitymowania określony został w rozporządzenie rady ministrów z dnia 8 listopada 2023 r. w sprawie postępowania przy wykonywaniu niektórych uprawnień policjantów.

Każdemu uprawnieniu władzy publicznej towarzyszą obowiązki mające na celu ochronę praw obywatelskich. Policjant przeprowadzający legitymowanie musi przestrzegać następujących zasad:

Podanie stopnia, imienia i nazwiska 

Przystępując do legitymowania, policjant jest zobowiązany podać swój stopień, imię i nazwisko w sposób umożliwiający odnotowanie tych danych. Jest to kluczowy element transparentności działań policji i możliwości późniejszej weryfikacji prawidłowości czynności. 

Podanie przyczyny i podstawy prawnej legitymowania

Funkcjonariusz musi poinformować osobę legitymowaną o przyczynie podjęcia czynności służbowej. Na żądanie osoby legitymowanej policjant musi również podać podstawę prawną swojego działania. Nie wystarczy ogólne odwołanie do “art. 15 ustawy o Policji” – konieczne jest wskazanie konkretnej przyczyny faktycznej legitymowania. 

Przykład z orzecznictwa: W wyroku z dnia 26 marca 2021 r. (sygn. II KK 40/21) Sąd Najwyższy podkreślił, że celem legitymowania jest “ustalenie tożsamości”, a ta czynność musi mieć uzasadnienie prawne i faktyczne. SN podkreślił, że celem legitymowania jest “ustalenie tożsamości”, a to wymaga konkretnej podstawy prawnej i faktycznej. Sąd wskazał, że obywatel może odmówić podania swoich danych bez konsekwencji prawnych, gdy funkcjonariusz nie ma podstawy prawnej do legitymowania.

Okazanie legitymacji służbowej przez policjanta nieumundurowanego 

Policjant nieumundurowany ma obowiązek okazać legitymację służbową, a na żądanie osoby legitymowanej musi umożliwić odnotowanie zawartych w niej danych. Za policjanta nieumundurowanego uznaje się nie tylko funkcjonariusza w ubraniu cywilnym, ale również takiego, którego umundurowanie nie odpowiada wymogom określonym w stosownym rozporządzeniu. 

Informacja o prawie do złożenia zażalenia 

Po zakończeniu czynności służbowych policjant powinien poinformować osobę o prawie złożenia zażalenia do właściwego miejscowo prokuratora na sposób przeprowadzenia legitymowania.

Konsekwencje niestosowania się do poleceń policjanta

Utrudnianie lub uniemożliwianie policjantowi wykonania czynności służbowych, w tym legitymowania (gdy ma ku temu podstawy), może rodzić odpowiedzialność.

Zgodnie z art. 65a Kodeksu wykroczeń: „Kto umyślnie, nie stosując się do wydawanych przez funkcjonariusza Policji lub Straży Granicznej, na podstawie prawa, poleceń określonego zachowania się, uniemożliwia lub istotnie utrudnia wykonanie czynności służbowych, podlega karze aresztu, ograniczenia wolności albo grzywny”.

Praktyczne porady dla obywateli podczas legitymowania – Jak się zachować?

Podczas legitymowania przez policję warto pamiętać o kilku zasadach, które pomogą Ci chronić swoje prawa i zapewnić sprawny przebieg czynności:

• Zachowaj spokój: Emocje nie są dobrym doradcą. Staraj się mówić rzeczowo i spokojnie.

• Pytaj o przyczynę legitymowania: Masz pełne prawo znać powód, dla którego policjant chce ustalić Twoją tożsamość. Jeśli funkcjonariusz go nie podaje, grzecznie zapytaj: “Panie władzo, jaka jest przyczyna legitymowania?”.

• Zapisz lub zapamiętaj dane funkcjonariusza: Stopień, imię i nazwisko policjanta (oraz ewentualnie numer identyfikacyjny z legitymacji) warto zanotować, szczególnie jeśli masz jakiekolwiek wątpliwości co do prawidłowości interwencji.

• Żądaj podstawy prawnej: W razie wątpliwości co do zasadności legitymowania, możesz poprosić o wskazanie konkretnej podstawy prawnej.

• W przypadku policjanta po cywilnemu – zawsze żądaj okazania legitymacji służbowej: Masz prawo zweryfikować, czy osoba, która Cię legitymuje, faktycznie jest funkcjonariuszem policji. Uważnie przyjrzyj się legitymacji.

• Współpracuj, jeśli czynność jest uzasadniona: Jeśli policjant działa zgodnie z prawem, podanie danych lub okazanie dokumentu usprawni czynność.

• Nie utrudniaj czynności bez powodu: Jak wskazano wyżej, może to prowadzić do negatywnych konsekwencji.

• Pamiętaj o możliwości złożenia zażalenia: Jeśli uważasz, że legitymowanie zostało przeprowadzone nieprawidłowo, naruszono Twoje prawa lub policjant przekroczył swoje uprawnienia, masz prawo złożyć zażalenie do właściwego miejscowo prokuratora. Policjant ma obowiązek Cię o tym poinformować.