Odszkodowanie za niesłuszne skazanie

Odszkodowanie za niesłuszne skazanie

Prawo do kompensaty za niesłuszne skazanie, a także za oczywiście niesłuszne tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie, jest uregulowane w Rozdziale 58 Kodeksu postępowania karnego (k.p.k.).

Kluczowy jest art. 552 § 1 k.p.k., który stanowi:

Oskarżonemu, który w wyniku wznowienia postępowania lub kasacji został uniewinniony lub skazany na łagodniejszą karę, służy od Skarbu Państwa odszkodowanie za poniesioną szkodę oraz zadośćuczynienie za doznaną krzywdę, wynikłe z wykonania względem niego w całości lub w części kary, której nie powinien był ponieść. Przepisy te stosuje się również w sytuacji, gdy po uchyleniu skazującego orzeczenia postępowanie umorzono (art. 552 § 2 k.p.k.).

Kluczowe warunki dochodzenia roszczeń

Aby skutecznie ubiegać się o odszkodowanie lub zadośćuczynienie, muszą zostać spełnione łącznie następujące warunki:

• Prawomocne skazanie: Wobec poszkodowanego musiało zapaść prawomocne orzeczenie skazujące.

• Wykonanie kary: Kara (lub jej część) musiała zostać faktycznie wykonana. Co istotne, jeśli skazanego objęto karą pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania (tzw. “zawiasy”), roszczenie co do zasady nie przysługuje, ponieważ kara nie była fizycznie odbywana.

• Późniejsza zmiana orzeczenia: W wyniku nadzwyczajnych środków zaskarżenia (wznowienie postępowania, kasacja) poszkodowany musi zostać uniewinniony lub skazany na łagodniejszą karę (np. zamiast bezwzględnego pozbawienia wolności orzeczono grzywnę lub karę ograniczenia wolności).

• Szkoda lub krzywda: Musi istnieć bezpośredni związek między wykonaniem kary a poniesioną szkodą majątkową (dla odszkodowania) lub krzywdą niemajątkową (dla zadośćuczynienia).

Odszkodowanie a zadośćuczynienie: Dwa rodzaje roszczeń

Choć często używane zamiennie, “odszkodowanie” i “zadośćuczynienie” to dwa różne pojęcia prawne, które rekompensują inne straty.

Odszkodowanie (szkoda majątkowa)

Odszkodowanie ma na celu naprawienie szkody majątkowej, czyli strat finansowych, które można precyzyjnie wyliczyć. Roszczenie to dotyczy przede wszystkim utraconych korzyści i poniesionych kosztów.

Praktyczne przykłady szkody majątkowej:

• Utracony dochód: To najczęstszy składnik odszkodowania. Jeśli poszkodowany przed osadzeniem w zakładzie karnym pracował i osiągał dochód (np. z umowy o pracę lub działalności gospodarczej), może żądać zwrotu wszystkich utraconych zarobków za cały okres niesłusznej izolacji.

• Utrata firmy: W wielu przypadkach długotrwałe pozbawienie wolności prowadzi do upadku firmy, którą poszkodowany budował przez lata. Odszkodowanie może obejmować wartość utraconego przedsiębiorstwa lub dochodów, które by generowało.

• Koszty leczenia: Jeśli pobyt w więzieniu spowodował pogorszenie stanu zdrowia, odszkodowanie może pokryć koszty prywatnego leczenia psychiatrycznego, terapii czy rehabilitacji po wyjściu na wolność.

Zadośćuczynienie (krzywda niemajątkowa)

Zadośćuczynienie ma na celu zrekompensowanie krzywdy, czyli cierpień fizycznych i psychicznych (szkody niemajątkowej). Jest to kwota, która ma w pewien sposób “złagodzić” ból i negatywne przeżycia. 

Nie istnieje żaden matematyczny przelicznik ani “cennik” za rok niesłusznego więzienia. Sąd, ustalając wysokość zadośćuczynienia, bierze pod uwagę całokształt okoliczności, w szczególności:

• Czas trwania izolacji: Długość pobytu w zakładzie karnym.

• Warunki odbywania kary: Np. osadzenie w celi o zaostrzonym rygorze, przemoc ze strony współosadzonych lub funkcjonariuszy, brak dostępu do opieki medycznej.

• Rozmiar cierpień psychicznych: Stany depresyjne, lękowe, myśli samobójcze, poczucie bezradności.

• Stygmatyzacja społeczna: Trauma związana z łatką “przestępcy”, utrata dobrego imienia.

• Zerwanie więzi rodzinnych: Rozpad małżeństwa, utrata kontaktu z dorastającymi dziećmi, śmierć bliskich podczas pobytu w więzieniu.