Odszkodowanie za niesłuszne skazanie płaci Skarb Państwa. Przysługuje oskarżonemu, który w wyniku wznowienia postępowania, kasacji lub skargi nadzwyczajnej został uniewinniony albo skazany na łagodniejszą karę, za skutki wykonania kary, której nie powinien był ponieść (art. 552 § 1 k.p.k.). Obejmuje też zadośćuczynienie, a wniosek trzeba złożyć w ciągu roku (art. 555 k.p.k.).
W pigułce
- Płaci Skarb Państwa. Zarówno odszkodowanie, jak i zadośćuczynienie.
- Skazanie musi zostać zmienione w trybie nadzwyczajnym. Po wznowieniu, kasacji albo skardze nadzwyczajnej.
- Szkoda musi wynikać z wykonania kary. Na przykład z pobytu w zakładzie karnym.
- Rekompensata należy się też za niewątpliwie niesłuszny areszt albo zatrzymanie.
- Na wniosek jest tylko rok. Od uprawomocnienia orzeczenia albo od zwolnienia.
- Wniosek składa się w sądzie okręgowym. Postępowanie jest wolne od kosztów sądowych.
- Odszkodowanie obejmuje utracone zarobki i koszty. Zadośćuczynienie wynagradza krzywdę.
- Kto sam wprowadził organy w błąd, nie dostanie nic. Art. 553 k.p.k.
Kiedy przysługuje odszkodowanie za niesłuszne skazanie
Prawo do rekompensaty reguluje rozdział 58 Kodeksu postępowania karnego. Przy skazaniu muszą być spełnione łącznie warunki opisane poniżej.
- Prawomocne skazanie. Wobec poszkodowanego zapadł prawomocny wyrok skazujący.
- Wykonanie kary. Kara, w całości albo w części, została faktycznie wykonana. Gdy kara pozbawienia wolności była warunkowo zawieszona, nie została wykonana, więc roszczenie z tego tytułu co do zasady nie przysługuje.
- Zmiana wyroku w trybie nadzwyczajnym. Po wznowieniu postępowania, kasacji albo skardze nadzwyczajnej poszkodowany został uniewinniony albo skazany na łagodniejszą karę (art. 552 § 1 k.p.k.). Ten sam skutek ma umorzenie postępowania po uchyleniu wyroku, jeżeli wynikło z okoliczności nieuwzględnionych wcześniej (art. 552 § 2 k.p.k.).
- Szkoda albo krzywda wynikła z wykonania kary. Musi istnieć bezpośredni związek między karą a stratą lub cierpieniem.
Prawo do rekompensaty powstaje także po niesłusznym zastosowaniu środka zabezpieczającego (art. 552 § 3 k.p.k.).
Niesłuszne tymczasowe aresztowanie i zatrzymanie
Odszkodowanie i zadośćuczynienie przysługuje również w razie niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania lub zatrzymania (art. 552 § 4 k.p.k.). Nie trzeba tu wyroku zmienionego w trybie nadzwyczajnym. Ocenia się, czy areszt albo zatrzymanie były niewątpliwie niesłuszne, na przykład gdy postępowanie zakończyło się uniewinnieniem.
Kto nie dostanie odszkodowania
Roszczenie nie przysługuje temu, kto chcąc wprowadzić w błąd sąd lub organ ścigania złożył fałszywe zawiadomienie albo fałszywe wyjaśnienia i w ten sposób spowodował niekorzystne dla siebie orzeczenie (art. 553 § 1 k.p.k.). Gdy oskarżony tylko przyczynił się do wydania orzeczenia, świadczenie ulega odpowiedniemu zmniejszeniu (art. 553 § 3 k.p.k. w związku z art. 362 k.c.).
Odszkodowanie a zadośćuczynienie
Odszkodowanie za szkodę majątkową
Odszkodowanie wyrównuje straty finansowe, które da się wyliczyć. Obejmuje w szczególności pozycje wymienione poniżej.
- Utracone zarobki. Za cały okres niesłusznej izolacji, gdy poszkodowany wcześniej pracował albo prowadził działalność.
- Utrata firmy. Gdy długie pozbawienie wolności doprowadziło do upadku przedsiębiorstwa.
- Koszty leczenia. Gdy pobyt w więzieniu pogorszył zdrowie, także koszty terapii i rehabilitacji po wyjściu na wolność.
Zadośćuczynienie za krzywdę
Zadośćuczynienie ma złagodzić cierpienia fizyczne i psychiczne. Nie istnieje cennik za rok niesłusznego więzienia. Sąd bierze pod uwagę całokształt okoliczności, w tym czas trwania izolacji, warunki odbywania kary, rozmiar cierpień psychicznych, utratę dobrego imienia i zerwanie więzi rodzinnych.
Przykład. Mężczyzna odbył dwa lata kary pozbawienia wolności za kradzież. Po wznowieniu postępowania, na skutek nowego dowodu, został uniewinniony. W tym czasie stracił pracę, a małżeństwo się rozpadło. Może żądać od Skarbu Państwa odszkodowania za utracone zarobki i zadośćuczynienia za krzywdę. Wniosek musi złożyć w ciągu roku od uprawomocnienia wyroku uniewinniającego.
Gdzie złożyć wniosek i ile to kosztuje
- Sąd. Sąd okręgowy, w którego okręgu wydano wyrok w pierwszej instancji. Przy areszcie lub zatrzymaniu sąd okręgowy właściwy dla miejsca zwolnienia (art. 554 § 1 k.p.k.).
- Strony. Wnioskodawca, prokurator i Skarb Państwa (art. 554 § 2a k.p.k.).
- Koszty. Postępowanie jest wolne od kosztów sądowych. Gdy sąd uwzględni wniosek choćby w części, Skarb Państwa zwraca uzasadnione wydatki, w tym na jednego pełnomocnika (art. 554 § 4 k.p.k.).
Nasze stanowisko. Najważniejszy jest termin. Roszczenia przedawniają się po roku od uprawomocnienia orzeczenia, przy areszcie od uprawomocnienia orzeczenia kończącego sprawę, a przy zatrzymaniu od zwolnienia (art. 555 k.p.k.). To znacznie krócej niż w zwykłych sprawach o odszkodowanie, dlatego wniosek warto przygotować od razu.
Więcej o odpowiedzialności państwa za błędy urzędów i sądów piszemy w artykule odszkodowanie od państwa.
Najczęstsze pytania
Rok od uprawomocnienia orzeczenia dającego podstawę do roszczenia. Przy zatrzymaniu rok od zwolnienia.
Tak, jeżeli tymczasowe aresztowanie było niewątpliwie niesłuszne.
Nie. Postępowanie jest wolne od kosztów sądowych, a po wygranej Skarb Państwa zwraca uzasadnione wydatki, w tym koszty pełnomocnika.
Od razu po uprawomocnieniu się wyroku uniewinniającego albo zwolnieniu, ze względu na roczny termin.
Krótka odpowiedź na pytanie kosztuje 59 zł. Porada z analizą krótkiego dokumentu, na przykład wezwania, mandatu albo wyroku, kosztuje 99 zł.
Niesłuszne skazanie, areszt albo zatrzymanie?
Opisz sprawę i daty. Ocenimy, czy i czego można żądać od Skarbu Państwa.
Podstawa prawna
- ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego: art. 552, art. 553, art. 554, art. 555
- ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny: art. 362
- Stan prawny na 5 października 2026 r.
Redakcja Proste Prawo 24
Portal prawny Proste Prawo 24. Wyjaśniamy przepisy na przykładach z praktyki. Materiał ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej w indywidualnej sprawie.
biuro@prosteprawo24.pl