Kiedy policja może użyć kajdanek? Analiza przepisów i praktyczne przykłady 2025

Podstawa prawna: kiedy użycie kajdanek jest dopuszczalne?

Głównym aktem prawnym regulującym tę kwestię jest Ustawa z dnia 24 maja 2013 r. o środkach przymusu bezpośredniego i broni palnej. Kajdanki są w niej wymienione jako jeden ze środków przymusu bezpośredniego.

Ustawa precyzyjnie określa, w jakich sytuacjach można sięgnąć po kajdanki. Zgodnie z art. 15 ust. 1 Ustawy, kajdanek można użyć w przypadkach, o których mowa w art. 11 pkt 1-11, 13 i 14. Oznacza to, że użycie kajdanek jest legalne, gdy zachodzi konieczność podjęcia co najmniej jednego z poniższych działań:

1. Wyegzekwowanie wymaganego prawem zachowania zgodnie z wydanym poleceniem.

   • Przykład: osoba na koncercie, zachowując się agresywnie, stwarza zagrożenie dla innych (np. prowokuje bójkę). Policjant wydaje jej polecenie opuszczenia terenu imprezy. Gdy osoba odmawia i kontynuuje niebezpieczne zachowanie (np. zaciska pięści, wykrzykuje groźby), funkcjonariusz może użyć kajdanek. Celem nie jest ukaranie za samą odmowę wyjścia, lecz zapewnienie bezpieczeństwa publicznego  i przejęcie kontroli nad agresorem. Umożliwia to ochronę innych osób i bezpieczne wyprowadzenie go z tłumu.

2. Odparcie bezpośredniego, bezprawnego zamachu na życie, zdrowie lub wolność uprawnionego lub innej osoby.

   • Przykład: Podczas interwencji domowej nietrzeźwy mężczyzna rzuca się z pięściami na swoją partnerkę. Policjant, aby chronić kobietę i obezwładnić napastnika, używa kajdanek.

3. Przeciwdziałanie czynnościom zmierzającym bezpośrednio do ww. zamachu. Przykład: Funkcjonariusz widzi, jak osoba polewa drzwi mieszkania łatwopalną substancją, trzymając w drugiej ręce zapalniczkę. Zastosowanie kajdanek ma na celu natychmiastowe udaremnienie próby podpalenia i ataku na osoby znajdujące się w środku.

4. Przeciwdziałanie naruszeniu porządku lub bezpieczeństwa publicznego.

   • Przykład: Grupa kibiców po przegranym meczu zaczyna demolować przystanek autobusowy. Policja, interweniując, może zakuć w kajdanki najbardziej agresywnych uczestników zamieszek.

5. Przeciwdziałanie bezpośredniemu zamachowi na ochraniane obiekty lub obszary. Przykład: osoba zostaje znaleziona na płycie lotniska w strefie zastrzeżonej i odmawia podporządkowania się poleceniom ochrony. W celu zapewnienia bezpieczeństwa na tym strategicznym obszarze, osoba ta jest ujmowana i zakuwana w kajdanki do czasu wyjaśnienia sprawy.

6. Ochrona porządku na chronionych obszarach.

7. Przeciwdziałanie zamachowi na nienaruszalność granicy państwowej. Przykład : Grupa osób próbuje przeciąć i zdemontować fragment granicznego ogrodzenia, aby stworzyć nielegalne przejście. Funkcjonariusze Straży Granicznej używają kajdanek, aby powstrzymać niszczenie mienia i udaremnić próbę przekroczenia granicy.

8. Przeciwdziałanie niszczeniu mienia.

   • Przykład: Mężczyzna na parkingu za pomocą kija bejsbolowego wybija szyby w zaparkowanych samochodach. Policjanci używają kajdanek, aby natychmiast przerwać ten akt wandalizmu. 

9. Zapewnienie bezpieczeństwa konwoju lub doprowadzenia. Przykład : Osoba zatrzymana za rozbój, która podczas interwencji była agresywna, jest transportowana do prokuratury. Mimo że w radiowozie jest spokojna, kajdanki pozostają założone w celu zapewnienia bezpieczeństwa funkcjonariuszom.

10. Ujęcie osoby, udaremnienie jej ucieczki lub pościg za nią. Przykład: Policjant na ulicy rozpoznaje osobę poszukiwaną listem gończym. Gdy podchodzi, poszukiwany rzuca się do ucieczki. Po krótkim pościgu i obezwładnieniu, funkcjonariusz natychmiast zakłada kajdanki, aby uniemożliwić dalszą ucieczkę.

11. Zatrzymanie osoby, udaremnienie jej ucieczki lub pościg za nią.

    • Przykład: Policjanci po pościgu zatrzymują mężczyznę podejrzewanego o kradzież. Aby uniemożliwić mu ponowną ucieczkę podczas transportu, zakładają mu kajdanki.

12. Pokonanie czynnego oporu.

    • Przykład: Kierowca zatrzymany do kontroli zaczyna szarpać się z funkcjonariuszem, próbując go odepchnąć. Taka postawa uzasadnia użycie kajdanek.

13. Przeciwdziałanie czynnościom zmierzającym do autoagresji.

    • Przykład: Zatrzymana osoba chwyta za ostry przedmiot i próbuje podciąć sobie żyły. Użycie kajdanek jest kluczowe, aby uniemożliwić jej samookaleczenie poprzez unieruchomienie rąk.

Jak Policja powinna używać kajdanek? Zasady i wyjątki.

Ustawa konsekwentnie używa sformułowania “można użyć” (np. w art. 15 ust. 1 ), a nie “należy użyć” lub “używa się”. Taka konstrukcja prawna celowo przyznaje funkcjonariuszowi uprawnienie, a nie nakłada na niego automatycznego obowiązku stosowania siły. Oznacza to, że nawet jeśli formalnie zaistnieje powód do interwencji, policjant nie musi od razu używać kajdanek, jeśli oceni, że sytuację można opanować w inny, mniej dolegliwy sposób. Decyzja ta ma charakter autonomiczny, co wprost potwierdza art. 35 ust. 1 ustawy, który stanowi, że „decyzję o użyciu lub wykorzystaniu środków przymusu bezpośredniego uprawniony podejmuje samodzielnie”. Jednak ta swoboda w podjęciu decyzji nie jest absolutna. Gdy funkcjonariusz uzna już, że użycie środka przymusu jest konieczne, jego działanie musi być bezwzględnie podporządkowane regułom określonym w art. 6 ust. 1 i art. 7 ustawy:

• Zasada niezbędności: Środka przymusu używa się tylko wtedy, gdy jest to konieczne do osiągnięcia celu. Jeśli do opanowania sytuacji wystarczy samo wydanie polecenia, użycie siły jest nielegalne.

• Zasada proporcjonalności (adekwatności): Zastosowany środek musi być proporcjonalny do stopnia zagrożenia. Nie wolno używać środków o dużej dolegliwości w odpowiedzi na zagrożenie o niskiej intensywności.

• Zasada minimalnej dolegliwości (minimalnej szkody): Spośród dostępnych i skutecznych środków, funkcjonariusz ma obowiązek wybrać ten, który jest najmniej uciążliwy i wyrządzi najmniejszą szkodę osobie, wobec której jest stosowany.

Zasada ogólna: ręce z tyłu.

Zgodnie z art. 15 ust. 4 Ustawy, kajdanki zakłada się na ręce trzymane z tyłu. Ma to na celu maksymalne ograniczenie swobody ruchów osoby i zminimalizowanie ryzyka.

Kiedy kajdanki można założyć z przodu? 

Art. 15 ust. 6 Ustawy dopuszcza założenie kajdanek na ręce trzymane z przodu,

– w przypadku prewencyjnego użycia kajdanek lub

–  gdy w ocenie uprawnionego prawdopodobieństwo podjęcia próby ucieczki, stawiania czynnego oporu lub wystąpienia zachowania mogącego zagrażać życiu, zdrowiu lub mieniu jest nieznaczne, kajdanki można założyć na ręce trzymane z przodu

Kajdanki zespolone i na nogi – sytuacje szczególne.

Prawo przewiduje użycie bardziej zaawansowanych środków, jak kajdanki zespolone (łączące ręce i nogi) lub kajdanki na nogi. Zgodnie z art. 15 ust. 5 Ustawy, można je zastosować wyłącznie wobec osób:

1. Agresywnych.

2. Zatrzymanych w związku z podejrzeniem popełnienia przestępstwa z użyciem broni palnej, materiałów wybuchowych lub innego niebezpiecznego narzędzia.

3. Podejrzanych o popełnienie najcięższych przestępstw (np. zabójstwo – art. 148 k.k., udział w zorganizowanej grupie przestępczej – art. 258 k.k.).

4. Pozbawionych wolności.

• Przykład praktyczny: CBŚP zatrzymuje członka gangu. Z uwagi na charakter przestępstw i wysokie ryzyko, funkcjonariusze używają kajdanek zespolonych podczas transportu do prokuratury.

Bierny opór a użycie kajdanek

Użycie kajdanek w celu pokonania biernego oporu jest niedopuszczalne. Wynika to wprost z przepisów. Art. 15 ust. 1 Ustawy wymienia zamknięty katalog przypadków (z art. 11), w których można użyć kajdanek. Katalog ten pomija przypadek z art. 11 pkt 12, którym jest właśnie “pokonanie biernego oporu”.

Czym jest bierny opór? To odmowa wykonania polecenia, która nie jest połączona z użyciem siły.

Przykłady:

• Uczestnicy protestu siadają na drodze, blokując przejazd. Nie są agresywni. Policjanci mogą ich usunąć siłą fizyczną (podnieść i przenieść), ale nie mogą założyć im kajdanek tylko po to, by zmusić ich do wstania.

  • Podczas kontroli drogowej funkcjonariusz wydaje kierowcy zgodne z prawem polecenie opuszczenia pojazdu. Kierowca odmawia, mocno chwytając dłońmi kierownicę i zapierając się w fotelu. Mówi “Nigdzie nie wysiadam”, ale nie wykonuje żadnych innych ruchów. Funkcjonariusz ma prawo użyć siły fizycznej, aby wyciągnąć osobę z pojazdu, np. poprzez siłowe odczepienie jej dłoni od kierownicy. Użycie kajdanek na tym etapie nie jest uzasadnione.

  • Osoba zatrzymana jest informowana o konieczności przeprowadzenia rewizji osobistej. W odpowiedzi krzyżuje ręce na piersi i usztywnia całe ciało, uniemożliwiając policjantowi sprawdzenie odzieży. Stoi nieruchomo, nie jest agresywna.

Przykłady czynnego oporu:

• Podczas kontroli drogowej funkcjonariusz wydaje kierowcy zgodne z prawem polecenie opuszczenia pojazdu. Kierowca odmawia. Gdy policjant próbuje siłą otworzyć drzwi lub odgiąć palce kierowcy od kierownicy, ten zaczyna odpychać ręce funkcjonariusza, próbuje go uderzyć lub kopnąć.

• Osoba zatrzymana jest informowana o konieczności przeprowadzenia rewizji osobistej. W odpowiedzi krzyżuje ręce na piersi i usztywnia całe ciało, uniemożliwiając policjantowi sprawdzenie odzieży. Funkcjonariusz musi użyć siły fizycznej, aby rozpleść ręce tej osoby i przeprowadzić czynność.W momencie, gdy policjant dotyka rąk zatrzymanego, ten gwałtownie je zrywa, odpycha funkcjonariusza i przyjmuje postawę obronną, gotując się do odparcia kolejnej próby. Gwałtowne zerwanie i odepchnięcie to czynny opór. Użycie kajdanek staje się w pełni uzasadnione, aby obezwładnić osobę i bezpiecznie przeprowadzić rewizję.

 Niewłaściwe użycie kajdanek – co mogę zrobić?

Jeśli uważasz, że kajdanki zostały użyte bezprawnie, nieprawidłowo lub w sposób zbyt dolegliwy, prawo daje Ci konkretne narzędzia do obrony Twoich praw. Istnieją dwie główne, często uzupełniające się ścieżki działania.

Zażalenie do sądu na sposób zatrzymania (jeśli doszło do zatrzymania).

To podstawowy i najszybszy krok pozwalający na sądową kontrolę działań Policji.

• Podstawa prawna: Art. 246 § 1 Kodeksu postępowania karnego (k.p.k.). Pozwala on osobie zatrzymanej złożyć zażalenie. Sąd bada nie tylko samą zasadność i legalność zatrzymania, ale również jego prawidłowość.

• Jak to działa? Sposób użycia kajdanek (np. bezpodstawne założenie, zbyt ciasne zapięcie) podlega ocenie sądu właśnie w ramach badania prawidłowości zatrzymania. Sąd jest zobowiązany rozpoznać takie zażalenie niezwłocznie.

• Cel: Głównym celem nie jest uzyskanie pieniędzy, ale oficjalne stwierdzenie przez sąd, że działanie Policji było nieprawidłowe. Takie orzeczenie to kluczowy dowód w dalszej walce o zadośćuczynienie.

Inne środki: osoba, wobec której bezpodstawnie użyto kajdanek (ale jej nie zatrzymano), nie pozostaje bez ochrony prawnej. Może:

1. Złożyć skargę na czynności funkcjonariusza do jego przełożonego lub do prokuratora. Jest to droga służbowa, która może prowadzić do wszczęcia postępowania dyscyplinarnego wobec funkcjonariusza.

2. Wystąpić na drogę cywilną z pozwem o naruszenie dóbr osobistych i zadośćuczynienie (na podstawie art. 417 i 448 k.c.). W pozwie należy udowodnić, że użycie kajdanek było bezprawne, ponieważ nie zachodziła żadna z przesłanek wymienionych w art. 11 ustawy.

Zadośćuczynienie i Odszkodowanie

To osobne postępowanie, które ma na celu uzyskanie rekompensaty finansowej za doznaną krzywdę i szkodę. Pozew kieruje się przeciwko Skarbowi Państwa.

• Podstawa prawna: Podstawą roszczeń jest przede wszystkim Kodeks cywilny, w szczególności:

  • Art. 417 k.c.: Odpowiedzialność Skarbu Państwa za szkodę wyrządzoną przez niezgodne z prawem działanie funkcjonariusza.

  • Art. 448 w zw. z art. 23 i 24 k.c.: Prawo do żądania zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych, takich jak godność, cześć, nietykalność cielesna czy wolność.

  • Art. 444 i 445 k.c.: Jeśli doszło do uszkodzenia ciała (np. urazu nerwów), można żądać odszkodowania za koszty leczenia i zadośćuczynienia za ból i cierpienie.

Jakie kwoty przyznają sądy?

Wysokość zadośćuczynienia zależy od wielu czynników, m.in. od stopnia dolegliwości, skutków fizycznych i psychicznych oraz tego, czy zdarzenie miało charakter publiczny. Kwoty z orzeczeń sądowych wahają się od kilku do nawet kilkudziesięciu tysięcy złotych. Za samo upokarzające, bezprawne użycie kajdanek może to być kilka tysięcy złotych. Jeśli jednak doszło do trwałych urazów (np. uszkodzenia nerwów) wymagających leczenia, kwoty te mogą sięgać 20 000, 30 000 zł lub więcej.