Czym jest zadośćuczynienie?

Zadośćuczynienie pieniężne to forma rekompensaty finansowej za doznaną krzywdę niematerialną. W przeciwieństwie do odszkodowania, które pokrywa szkody materialne, zadośćuczynienie obejmuje wszystkie cierpienia fizyczne i psychiczne związane z konkretnym zdarzeniem.

Instytucja ta jest uregulowana w Kodeksie cywilnym, głównie w artykułach 445, 446 § 4 oraz 448 k.c.. Daje ona poszkodowanemu możliwość dochodzenia zapłaty od osoby lub podmiotu odpowiedzialnego za powstałą krzywdę.

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 30 stycznia 2004 r. (I CK 131/2003) stwierdził: “O rozmiarze należnego zadośćuczynienia pieniężnego winien decydować w zasadzie rozmiar doznanej krzywdy, tj. stopień cierpień fizycznych i psychicznych, ich intensywność, czas trwania, nieodwracalność następstw wypadku. Okoliczności te są niewymierne, co sprawia, że sąd przy ustalaniu rozmiaru krzywdy i tym samym wysokości zadośćuczynienia ma pewną swobodę”

Zadośćuczynienie a odszkodowanie – kluczowe różnice

Choć pojęcia te często są używane zamiennie, istnieją między nimi fundamentalne różnice:

Odszkodowanie:

• Dotyczy szkód materialnych (majątkowych)
• Ma na celu wyrównanie poniesionej straty
• Pokrywa zarówno straty (damnum emergens), jak i utracone korzyści (lucrum cessans)
• Nie może być wyższe od wyrządzonej szkody
• Może dotyczyć zarówno szkody w mieniu, jak i na osobie

Zadośćuczynienie:

• Dotyczy szkód niematerialnych (niemajątkowych)
• Rekompensuje krzywdę wynikającą z ujemnych przeżyć poszkodowanego
• Obejmuje cierpienia fizyczne i psychiczne
• Ma charakter fakultatywny – sąd nie jest zobligowany do jego przyznania
• Dotyczy wyłącznie szkód na osobie

Od czego zależy wysokość zadośćuczynienia?

Wysokość zadośćuczynienia jest uzależniona od wielu czynników indywidualnych. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 10 marca 2006 r. (IV CSK 80/05) podkreślił: “Zadośćuczynienie powinno uwzględniać nie tylko krzywdę istniejącą w chwili orzekania, ale również taką, którą poszkodowany będzie w przyszłości na pewno odczuwać, oraz krzywdę dającą się z dużym stopniem prawdopodobieństwa przewidzieć”

Główne czynniki wpływające na wysokość zadośćuczynienia to:

• Stopień cierpień fizycznych i psychicznych
• Intensywność bólu i dyskomfortu
• Czas trwania dolegliwości
• Nieodwracalność następstw wypadku
• Wiek poszkodowanego
• Wpływ zdarzenia na jakość życia (np. konieczność zmiany zawodu, stylu życia)
• Oszpecenie (blizny w widocznych miejscach)
• Poczucie bezradności związane z koniecznością korzystania z pomocy innych osób

Uszczerbek na zdrowiu a wysokość zadośćuczynienia

Trwały uszczerbek na zdrowiu jest jednym z pomocniczych kryteriów przy ustalaniu wysokości zadośćuczynienia. W praktyce sądowej przyjmuje się, że za 1% uszczerbku na zdrowiu przysługuje kwota od 2200 zł do 4000 zł. Warto jednak podkreślić, że miarkowanie wysokości zadośćuczynienia nie może opierać się wyłącznie na procentowym wyliczeniu uszczerbku – ma to tylko charakter pomocniczy.

Aktualne stawki na kwiecień 2025 roku, określone przez ZUS dla jednorazowych odszkodowań za wypadki przy pracy, wynoszą 1636 zł za 1% uszczerbku na zdrowiu. Jednak kwoty zasądzane przez sądy w sprawach cywilnych są zazwyczaj wyższe.

Praktyczne przykłady zadośćuczynienia z orzecznictwa sądów

Przykład 1: Uraz wielomiejscowy z urazem głowy

W wyroku Sądu Okręgowego w Rzeszowie z dnia 12 kwietnia 2012 r. (sygn. akt I C 1052/09) rozpatrywano sprawę rowerzystki potrąconej przez samochód:

• Doznane obrażenia: uraz wielomiejscowy z urazem głowy i objawami wstrząśnienia mózgu
• Dolegliwości: bóle i zawroty głowy, zaburzenia koncentracji uwagi, zmęczenie, zaburzenia snu, niepokój związany z jazdą na rowerze i podróżowaniem samochodem
• Uszczerbek na zdrowiu: 8% z punktu widzenia neurologicznego
• Zasądzone zadośćuczynienie: 25 000 zł

Przykład 2: Sprawa o znacznym uszczerbku na zdrowiu

Z innego orzeczenia wynika, że pozwany ubezpieczyciel wypłacił początkowo poszkodowanemu 8000 zł tytułem zadośćuczynienia, podczas gdy poszkodowany domagał się kwoty 112 000 zł, uznając, że początkowa suma nie rekompensuje jego fizycznych i psychicznych krzywd.

Jak ubiegać się o zadośćuczynienie?

Aby skutecznie ubiegać się o zadośćuczynienie, warto:

1. Gromadzić dokumentację medyczną potwierdzającą doznane obrażenia i przebieg leczenia
2. Zachować rachunki za leki, rehabilitację i inne wydatki związane z leczeniem
3. Udokumentować wpływ zdarzenia na życie codzienne (np. poprzez opinię psychologa)
4. Skonsultować sprawę z prawnikiem specjalizującym się w sprawach odszkodowawczych
5. Zgłosić roszczenie do ubezpieczyciela sprawcy lub bezpośrednio do sprawcy szkody